April 2006, nr 276

Sabina Guzzanti

Italiaans voor beginners

In Italië groeit de censuur. Sabina Guzzanti's satirische televisieprogramma 'RAIot' werd na één aflevering geschrapt omdat het te kritisch was over Berlusconi. Over de wonderlijke opvattingen van de Italiaanse regering maakte ze Viva Zapatero!. "Italianen die echt kritisch denken, mogen niet voor nationale kranten schrijven."

Sabina Guzzanti.

Ja, zelfs voor Italianen is het soms moeilijk te geloven dat dit gebeurt. En dat terwijl de rijke politieke traditie van het land kan bogen op paarden, op de nauwelijks te overschatten zegeningen van tweeduizend jaar Paapse consultancy en op een poging om in de tweede helft van de twintigste eeuw het record regerinkjes wippen te verbreken.
Sabina Guzzanti is geen ernstig mens. Dat wil ze wel even gezegd hebben. Toch praten we al een uur over de Italiaanse politiek. Of noem het de Italiaanse economie, want die lopen sinds Berlusconi aan de macht is volledig door elkaar.
Op het eerste gezicht is Guzzanti zeker geen ernstig mens want ze is een van de bekendste satirici van het land. Zeker nadat haar televisieshow van het scherm werd gehaald. Het was eigenlijk haar eigen schuld. Ze waagde zich aan een persiflage van Berlusconi's bewonderenswaardige souplesse in het combineren van landsbelang met eigenbelang. En dan, tja, dan gaat de volgende dag de telefoon rinkelen (een methode die verder werd uitgewerkt in
The ring).
Al voor de eerste uitzending kreeg ze van staatsomroep RAI te horen dat 'RAIot' toch niet helemaal was wat men zocht. Moeten we de premier nou echt zo hard aanpakken... kan dat niet wat... subtieler? Na die eerste uitzending werd haar show uit de programmering gehaald. Guzzanti dook vervolgens de theaters in maar ook dat werd haar moeilijk gemaakt door diverse stadsbesturen. Toen begon ze met Viva Zapatero! waarin ze de ongelofelijke politieke realiteit van Italië voor de lens haalt. Het is dat het zo ernstig is, want het lijkt soms echt een grap.

Puinhoop
Ook voor Italianen is haar verhaal moeilijk te geloven, vertelt Guzzanti, "maar de meeste Italianen merken nauwelijks iets van de censuur en wat door die censuur wordt achtergehouden. Omdat over die censuur bijna niet wordt geschreven. Kranten publiceren wel eens een bericht - zeker als een bekende journalist is ontslagen - maar gaan er niet op door zodat lezers denken dat het probleem wel zal zijn opgelost. En onafhankelijke televisiezenders zijn er niet meer. Er zijn wel lokale zenders maar die hebben geen geld om de nationale politiek te verslaan. En bovendien worden zelfs die voor de rechter gedaagd als ze kritiek laten horen. Door die dreiging met rechtszaken durven veel journalisten - zonder goed contract, en dat aantal groeit - niets kritisch meer te schrijven."
"Wïj zijn de oppositie. We zien elkaar in theaters, we schrijven boeken, we maken dvd's omdat we niet meer op televisie mogen. We doen wat we kunnen. We geven interviews. De parlementaire oppositie is een puinhoop: er is te veel corruptie en eigenbelang. Daardoor won Berlusconi de laatste verkiezingen. Zijn eigen coalitie is uniform want hij betaalt. Zonder Berlusconi bestond die club helemaal niet. Lega Nord zou niet bestaan. De fascistische partij Alleanza Nazionale wás al opgedoekt voordat Berlusconi zijn portefeuille trok en betaalde voor een gladde politieke campagne. Ineens was de partij elke dag op tv te zien." Berlusconi moest wel betalen want met alleen zijn eigen partij Forza! kreeg hij nooit een meerderheid in het parlement. "Eén partij was niet genoeg."

Top
Viva Zapatero! verwijst naar de Spaanse premier José Luis Rodríguez Zapatero die het voor elkaar kreeg dat het parlement niet langer de top van de omroepen benoemt. En Viva Zapata! is Elia Kazans filmversie over de Mexicaanse revolutionair Emiliano Zapata, met Marlon Brando als Zapata. In Italië is het - niet helemaal onverwacht - nog erger: de top van de publieke omroep komt direct voort uit de top van de Berlusconi's coalitiepartijen. Er wordt niet eens meer geheimzinnig over gedaan.
Diezelfde arrogantie blijkt wanneer Guzzanti aan een politicus op straat vraagt wat er nou precies mis is met haar programma 'RAIot'. Op vriendelijke toon antwoordt hij dat ze "politiek aan politici moet overlaten" en dat "satirici zich moeten beperken tot mensen aan het lachen maken". Iemand anders beweert dat satire zich nooit met politiek mag bezighouden. Hij weet het zeker. Het kán niet zo zijn dat satire kritiek levert op politici. Herdefiniëren dus, van oudsher een geliefde bezigheid van autoritaire regimes. En daar zit de rest van Europa dus mee aan tafel.
Als zelfs gerenommeerde kranten nauwelijks over de censuur schrijven, twijfelt Guzzanti dan nooit aan zichzelf? "Natuurlijk. Ik was in gevecht met mezelf. Maar als ik dan televisie keek of kranten las, wist ik het weer. Er is een neiging tot conformisme, ook in buitenlandse kranten. Journalisten bevestigen heersende machten meer dan dat ze hun beleid in twijfel trekken. Men denkt dat een kritische blik zich niet verhoudt met genuanceerd denken."
"Mensen die echt kritisch denken, mogen in Italië niet voor nationale kranten schrijven. Aan de andere kant zien we elke week schreeuwende krantenkoppen over een of andere politieke rel. De democratie is bij ons toch zeker twee keer per week ernstig in gevaar. Vervolgens schrijven ze de volgende dag gewoon ergens anders over. Dat leidt ertoe dat lezers gewend raken aan dit soort shocks. En dat het niet opvalt wanneer er echt iets verontrustends gebeurt."
"Geen enkel Italiaans medium neemt de verantwoordelijkheid om de groeiende censuur te bestrijden. Dat is misschien niet vreemd want alle grote kranten hebben sterke banden met politieke partijen. En geen enkele politieke partij wil de strijd met Berlusconi aan gaan. Omdat ze het niet kunnen. En omdat de oppositie zelf ook een geschiedenis heeft van het beheersen van informatie. En omdat de mening van die oppositie niet echt afwijkt van die van de regeringspartijen. Zelfs de vroegere socialisten en communisten geloven nu in het heil van privatisering en vrije markt. Er ontbreekt een andere visie, net als bijvoorbeeld in Engeland. Dat we allemaal kunnen stemmen, wil nog niet zeggen dat we in een democratie leven. Stemmen wil nog niet zeggen dat we kunnen kiezen."

Uitwas
"Dit regime isoleert kritische mensen door hun stem niet aan de massa te laten horen. Je kunt in het theater je verhaal kwijt maar ook dat lukt niet altijd. In kleinere steden heb je altijd medewerking van het stadsbestuur nodig. Als er een rechts bestuur zit, ondervinden veel critici tegenwerking. Zelfs zangers die politieke opmerkingen hebben gemaakt in interviews. Ik bedoel te zeggen: de sterkste censuur zit bij de grote media maar de censuur groeit en is nu al op veel meer plekken voelbaar. Als Berlusconi opnieuw aan de macht komt, wordt het nog erger."
"Maar zelfs als hij niet wordt herkozen, heeft hij via zijn eigen bedrijven een enorme greep op de media. Het is beangstigend. Aan de andere kant is het goed dat mensen een keer zien hoe ver het bedrijfsleven is doorgedrongen tot de politiek. In bijna alle westerse samenlevingen is dat het geval. De invloed van het bedrijfsleven is meestal onzichtbaar en ongecontroleerd en Berlusconi is een opzichtige uitwas."
Het lijkt misschien een beetje op complotdenken. 'Zij', de regering tegen 'wij', de arme schapen. Guzzanti weet in Viva Zapatero! inderdaad precies wat ze doet met haar montage. Maar in tegenstelling tot Berlusconi's volledig geregisseerde televisieoptredens - ook te zien in de documentaire - is Viva Zapatero! veel meer dan effectbejag. Het is het onpasselijk makende verhaal over een 'overdressed' despotisch regime.
Tijdens een vertoning op het filmfestival van Venetië kreeg Viva Zapatero! - las ik - een twaalf minuten durend applaus. Laten we hopen dat al die mensen blijven klappen en niet alleen in het pluche van de zaal verontrust werden.

Ronald Rovers


Viva Zapatero!

De stille staatsgreep

De Italiaanse documentaire Viva Zapatero! had eigenlijk tijdens de Deense cartoonrel moeten uitkomen, dan was hij nog actueler geweest. Maar ook nu nog is Guzzanti's aanklacht tegen de ijzeren greep van de politiek op de media, in dit geval de Italiaanse, fascinerend.



De situatie in Viva Zapatero! is niet volledig vergelijkbaar met de rel rondom de Deense cartoons. Bij de cartoons waren het de inwoners van landen die de discussie over satire en vrijheid van meningsuiting luidruchtig op gang brachten. In Viva Zapatero! is het een politiek systeem dat bepaalt waar de grens moet liggen tussen wat gezegd mag worden en wat niet. Censuur dus. Dat er drie landen verderop, in Italië, een systeem bestaat waar één persoon een netwerk om zich heen heeft gebouwd waarmee hij het volledige media-apparaat beheerst, is natuurlijk geen nieuws, maar om het zo duidelijk te zien, is schokkend.
In de eerste en laatste aflevering van RAIot, het satirische programma van regisseur Guzzanti, imiteerde zij premier Berlusconi, met rake gelijkenis: brede schouders in een donkerblauw pak, glimmend voorhoofd en royale gebaren, een stapel goudstaven naast hem op tafel. "Het schijnt dat de media in dit land beheerst worden door één persoon. Wij zullen deze persoon vinden!" belooft Guzzanti's Berlusconi. Guzzanti is 'een joker', zoals ze zelf zegt. In Viva Zapatero! gaat ze te rade bij Europese collega-jokers, zoals de Britse Rory Bremner, een 'spitting image' van Tony Blair. Hoe is het mogelijk dat satire verboden kan worden anno nu, vraagt hij zich terecht af. "Een ondenkbare situatie in Engeland," aldus Bremner.

Marionetten
Overeenkomst tussen de cartoonsituatie en Guzzanti's Italië is de vraag wat satire is, wat de functie ervan kan zijn en of er een grens aan spot is. Guzzanti zoekt naar de antwoorden door te praten met collega-imitators, schrijvers en door Berlusconi's marionetten ontslagen journalisten. In de Italiaanse media gelden geen journalistieke principes van hoor en wederhoor en nieuwsselectie, zo blijkt uit de gesprekken. De krantenkoppen na de rel om haar tv-programma 'RAIot' leggen de schuld duidelijk bij het programma en reppen met geen woord over censuur. De meeste journalisten gaan hierin mee. We zien een groep verslaggevers een acteur interviewen die al verschillende keren is aangeklaagd wegens belediging. "Ik zeg wat jullie zouden moeten zeggen," vertelt hij de journalisten. "Jullie zouden moeten rebelleren."
Guzzanti bestookt op Michael Moore-achtige wijze politici en leden van de media-waakhond, die stuk voor stuk laf en vreselijk irritant zijn. Ze blijft actrice en dat breekt haar in deze documentaire heel soms op. Na vergeefse pogingen om verhaal te halen bij politici zoomt de camera in op haar gezicht terwijl ze op straat tegen een muur aan zit, met de handen in het haar. We begrijpen dat ze het moeilijk heeft, maar deze scène heeft geen meerwaarde in de film. Het geeft echter niet, want de rest van de film is zo sterk dat je Guzzanti haar dramamomentje vergeeft.
We zien stukjes uit Guzzanti's show, fragmenten van Britse satire en ons eigen Kopspijkers. Stijlkeuzes zoals de portretfotootjes van politici die oneindig vermenigvuldigen en het beeld vullen, waarmee de inteeltpraktijken van de Italiaanse overheid uitgebeeld worden, zijn goed. Viva Zapatero! is in de juiste vorm gegoten. De film heeft humor, maar ook een ernstige ondertoon en dat moet wel gezien het onderwerp.

Lotte de Wit

Viva Zapatero!
Italië, 2005
Regie en scenario: Sabina Guzzanti
Muziek: Riccardo Giagni, Maurizio Rizzuto
Montage: Clelio Benevento
Geluid: Alessandro Feletti
Kleur, 80 minuten
Distributie: 1 More Film
Te zien: vanaf 6 april

Naar boven