Mei 2006, nr 277

Distributierevolutie

Bubble als breekijzer

Steven Soderberghs Bubble brak alle ongeschreven regels door in de VS op 27 januari in één klap op zowel tv, dvd als in de bioscoop uit te gaan. Rond 10 maart volgde The road to Guantanamo in Groot-Brittannië met een 'multi-platform'-uitbreng op tv, dvd, internet en de bioscoop. Hoe deze twee films in eigen land geschiedenis schreven.

Bubble.

"Je zou denken dat de hemel naar beneden komt en de 'H' van het Hollywood-teken op Mulholland Drive dreigt te vallen" schreef Dan - 'Knight of the copyright'- Glickman, de voorman van de Motion Picture Association of America (MPAA), begin januari in The Wall Street Journal. Hij reageerde daarmee op een half jaar onrust in filmland Amerika, dat september vorig jaar begon met het nieuws dat multimediabedrijf 2929 Entertainment onder andere zes lowbudget films van regisseur Steven Soderbergh (Ocean's eleven) in één klap zou uitbrengen in de bioscoop, op kabeltv en dvd, te beginnen met Bubble op 27 januari 2006. De reacties liepen uiteen van een opgetogen 'Laat de revolutie beginnen' in Time Magazine, via 'een doodsbedreiging' voor filmtheaters volgens de voorzitter van de National Association of Theater Owners, tot apocalyptische doemscenario's die het einde van het Hollywoodsysteem voorspelden.
Toen was het eindelijk zover: Bubble kwam in de VS bescheiden uit in 32 theaters, verscheen tegelijkertijd op kabel- en satelliet-tv en was te huur en te koop op dvd. Maar de resultaten bleken voor Amerikaanse begrippen zo bescheiden dat vele criticasters opgelucht ademhaalden. 2929 Entertainment draalde niet met het claimen van succes: de 1,6 miljoen dollar kostende film zou in de eerste week al 5 miljoen dollar hebben opgebracht. Daarvoor werden gemakshalve ook de opbrengsten van de verkoop van distributierechten aan het buitenland meegeteld. Maar interessanter dan de instant resultaten is waarschijnlijk de breekijzerfunctie die het experiment op termijn dreigt te hebben op het bestaande uitbrengsysteem waarin tijdsramen zijn ingebouwd tussen bioscooprelease, dvd-uitbreng en vertoning op televisie. 2929 zegt dat systeem te willen opblazen "om consumenten een keus te bieden over hoe en wanneer ze een film willen zien". Het bedrijf bespaart kosten omdat bij simultane uitbreng maar één promotiecampagne hoeft te worden bekostigd in plaats van de gebruikelijke drie bij gefaseerde uitbreng in de bioscoop, later op dvd en nog later tv. Omdat de theaters een belangrijk reclamebord blijven, wil 2929 die laten delen in 1% van de dvd-opbrengsten, waar die theaters nu door wurgcontracten nog gedwongen zijn een deel van hun ticketprijs af te dragen aan de studio's.
Voor regisseur Soderbergh, die voorziet dat makers op termijn hun eigen werk uitbrengen, geldt vooral een artistiek argument. "Omdat nieuwe technologie filmmakers meer vrijheid geeft, zul je ze unieker werk zien produceren, minder gebonden aan de mainstream filmmal", vertelde hij Wired. "Het zal even duren voor grotere films uitgaan in alle formaten, maar over vijf jaar zal alles zo uitgaan."

Vruchten
In Groot-Brittannië werd anderhalve maand na dato geschiedenis geschreven toen daar op 9 maart Zilveren Beer-winnaar The road to Guantanamo van Michael Winterbottom op Channel 4 werd uitgezonden, en binnen een week in een twintigtal theaters te zien was én te koop en te huur werd aangeboden via internet door onder andere Tiscali, het bedrijf dat in december 2004 al experimenteerde met alternatieve uitbreng door 06/05 van Theo van Gogh in Nederland als eerste op internet uit te brengen. Bij de première van The road to Guantanamo in Berlijn had Winterbottom voor Der Spiegel nog een ander argument voor simultane uitbreng paraat: "Met een dergelijke film over iets dat nu gebeurt, willen we dat zoveel mogelijk mensen dit verhaal zo gauw mogelijk zien." Zijn Britse productiehuis Revolution Films meldt bij monde van productieassistent Fiona McGuire "erg gelukkig" te zijn met de resultaten "gezien de beperkte tijd die we hadden om de multiplatform-uitbreng op te zetten." 1,7 miljoen mensen keken naar de uitzending op Channel 4, 15.000 dvd's werden naar verkooppunten gestuurd, maar over de verkoopcijfers, het aantal downloads en bioscoopbezoekers heeft het bedrijf nog geen gegevens paraat. De UK Film Council meldt een opbrengst van 3500 pond na anderhalve week roulement in de theaters. McGuire ziet vooral winst in de mogelijkheid die de nieuwe uitbrengtactiek onafhankelijke filmproducenten biedt om hun eigen uitbreng te controleren en daar de vruchten van te plukken. "Soms, als distributeurs meerdere films tegelijk uitbrengen, krijg je het gevoel dat jouw film geen prioriteit heeft. Met de nieuwe uitbrengtactiek behouden producenten de macht om de potentie van hun film te maximaliseren." Tegelijk maakt ze een belangrijk voorbehoud: "Dit is geen strategie die andere onafhankelijke producenten zouden moeten adopteren voor al hun films, maar het werkte goed voor deze specifieke film, die gemaakt is voor televisie, maar een veel breder publiek kon bereiken dankzij de multiplatform uitbreng."
Ook volgens Pim Hermeling van de Nederlandse distributeur A-Film die The road to Guantanamo gewoon uitbrengt in de Nederlandse filmtheaters en pas later op dvd, hangt de doeltreffendheid van simultane uitbreng af van de film in kwestie. "Een arthousetitel heeft lange benen in het theater, dus dan zal je niet zo snel op dvd uitgaan, want dat kost je bioscoopbezoekers. Als een film al via import op dvd verkrijgbaar is, moet je wel snel uit in de bioscoop, maar ik ben doorgaans vrij netjes in het naleven van de zesmaanden-termijn tussen theater- en dvd-uitbreng." Qua vrijheid voor makers acht hij simultane uitbreng alleen voor Amerikanen interessant: "Nederland is daar te klein voor."

Op stapel
Of de Bubble-makers, die inmiddels al zo'n 20 titels voor simultane uitbreng op stapel hebben staan, erin slagen het Hollywoodsysteem van vaste uitbrengtermijnen op te blazen, moet nog blijken. Feit is wel dat de tijd tussen de verschillende uitbrengkanalen gestaag afneemt. Voor de voorzitter van de National Association of Theater Owners vormt de daling van de gemiddelde tijd tussen theater- en dvd-uitbreng van vier maanden en 20 dagen naar vier maanden en 16 dagen in 2005 (in 1997 bedroeg het nog 5 maanden en 22 dagen) niettemin hét bewijs dat theaters nog steeds de belangrijkste plek zijn waar films tot hun recht komen. De aankondiging van de Motion Picture Association of America begin dit jaar dat zij voor het eerst in haar bestaan een onderzoek instelt naar de wensen, motivatie en gebruiken van het filmpubliek, geeft aan dat de wind inmiddels uit een andere hoek waait.
Businessweek haalde in een artikel over Bubble een onderzoek aan onder 1100 consumenten, waaruit bleek dat bioscoopbezoek met de helft zou teruglopen als mensen een film tegelijkertijd op dvd zouden kunnen kopen. Anderzijds werd becijferd dat de dvd-verkoop in dat geval met bijna 80% zou toenemen en verhuur met 65%, wat per saldo mogelijk meer publiek genereert. Zes van de zeven grote filmmaatschappijen in Hollywood zijn inmiddels gestart met de verkoop van nieuwe films via internet. MPAA-voorman Dan Glickman ziet in elk geval geen reden tot paniek. De gebiedende kop boven zijn ingezonden stuk in The Wall Street Journal getuigt van het onverwoestbare optimisme waar Hollywood patent op heeft, de belangen die er op het spel staan en misschien zelfs van een gebrek aan realiteitszin: "This story has a happy ending", schreef hij. De vraag is alleen voor wie.

Karin Wolfs

Film: The road to Guantanamo
Regie: Michael Winterbottom & Mat Whitecross
Soort release: simultaan in theaters, op kabeltv, op dvd en internet in de UK vanaf 9 maart 2006
Budget: 2,6 miljoen dollar
Opbrengst: 3500 pond na anderhalve week roulement in theaters; 15.000 dvd's verscheept; 1,7 miljoen kijkers bij tv-uitzending.
In Nederlandse theaters te zien vanaf: 1 juni (A-Film)

Fantastisch, hoe intrigerend alledag is.
Als er als tegenhanger van het Fantastische Film Festival een Doodnormale Film Festival zou bestaan, dan zou Steven Soderberghs Bubble dit jaar de openingsfilm zijn.
Bubble is een gewaagd project, zowel met zijn distributie - gelijktijdige release op dvd, kabeltv en in de bioscoop, zie hierboven - als met zijn inhoud en vorm.
De film is geschoten op high definition video en maakt de indruk alsof Soderbergh zomaar een paar mensen in zomaar een stadje in Midden Amerika is gaan volgen met zijn camera. Dat is in zekere zin ook zo want de spelers zijn geen professionele acteurs. Dat voel je als je naar ze kijkt. Ze spelen niet 'normaal', ze zijn 'normaal'. Soderbergh zal aardig wat tijd aan de casting hebben besteed want de drie personages pakken je vast en laten je niet meer los. Hebben films wel aansprekende persoonlijkheden nodig?, is de onvermijdelijke vraag. Moeten we hardbody's en strakke kaaklijnen of karakterkoppen zien om gegrepen te worden? Nee dus.
Maar het is diezelfde Soderbergh die vier jaar geleden in Full frontal - ook van scenarist Coleman Hough - liet zien dat de realiteit ook verdomd saai kan zijn. Full frontal zat vol grote namen - Brad Pitt en Julia Roberts - en tackelde de neurotische Californische entertainmentbiotoop. Maar dat mislukte.
Misschien dat Soderbergh die film expres saai en afstotend maakte maar ik betwijfel het. Om leegte te laten zien hoef je nog geen lege film te maken. Full frontal lijkt een vingeroefening naast Bubble. De Californische bombast wordt hier moeiteloos weggespoeld door drie fabriekswerkers in een stadje in Ohio die met twee baantjes en een paar hamburgers per dag op weg zijn naar een nieuwe auto of een hypotheek of wat er verder ook als eerste betaald moet worden. Dit zijn mensen zonder enige speelruimte en, zo lijkt het, zonder de ruimte om zelfs dat te bedenken.

Nietsheid
Full frontal was een rommeltje met zijn film-in-een-film-verhaallijn terwijl in Bubble losse scènes in gescheiden levens moeiteloos op elkaar aansluiten.
We krijgen geen idee over wat de personages denken want ze hebben het nergens over en hun gezichten zijn geen reflectie van een binnenwereld. Het vreemde is dat veel zinnen en gesprekken met hun nietsheid toch weten te prikkelen. Er zit een moord in het verhaal maar dat boeit eigenlijk nauwelijks en het verstoort het leven niet echt. Behalve voor de dader dan.
Soderberghs idee was om te laten zien dat onder elke tegel waarmee de karakters hun leven dichtplavuizen iets onverwachts naar boven kan komen. Alles is normaal, alles gaat z'n gang maar eigenlijk weten we niets van die ander. En, zo blijkt in de film, we weten ook nauwelijks iets over onszelf. Geen hemelbestormend idee voor een film maar de revolutie zit dan ook niet in het idee maar in de uitvoering.
Om een ander idee te krijgen van wat film kan zijn, zou ik iedereen met klem aanraden om Bubble te gaan zien. Soderbergh laat hier zien wat hij waard is: hij is een meester en hij maakte een meesterwerk. Dit is subversie, dit is een revolutionaire daad. Misschien niet eens zozeer tegen Hollywood met alles waar het voor staat maar tegen het idee dat fictie überhaupt aan regels moet voldoen. Alles kan boeien. Volgens Godard moesten verhalen een begin, midden en een einde hebben, maar niet per se in die volgorde. Onzin. Verhalen hoeven helemaal niets te hebben.

Ronald Rovers

Bubble
Verenigde Staten, 2005
Regie: Steven Soderbergh
Productie: Mark Cuban, Gregory Jacobs, Jason Kliot, Steven Soderbergh
Camera: Steven Soderbergh (als Peter Andrews)
Scenario: Coleman Hough
Montage: Steven Soderbergh (als Mary Ann Bernard)
Met: Debbie Doebereiner, Dustin James Ashley, Misty Dawn Wilkins
Kleur, 90 minuten
Distributie: Paradiso
Te zien: vanaf 18 mei