April 2007, nr 287

Joachim Lafosse

Regels geven, net als ouders

Joachim Lafosse, de belofte van de Waalse cinema, legde tijdens het Rotterdams Filmfestival uit hoe in zijn tweede speelfilm, nue propriété, vorm en inhoud zich tot elkaar verhouden.

Joachim Lafosse

Is de verhouding tussen de dialogen en de bewegingen van de personages al improviserend tot stand gekomen?
Elke letter die wordt uitgesproken, is uitgeschreven. In de scènes waarin de moeder met haar zonen aan tafel zit, zit in de tekst geen improvisatie, maar in de beweging wel. Aan de broers Jérémie en Yannick Renier heb ik gevraagd wat zij deden toen ze klein waren, hoe ze samen speelden. Bijvoorbeeld het geploeter met de crossmotor in de film komt daar vandaan. In de scènes waarin ze samen 'spelen', heb ik ze min of meer hun gang laten gaan.
Voor een regisseur is het van belang eerst de regels goed op te stellen. Vergelijk het met voetbal: de regels zijn duidelijk, en binnen die regels kunnen de spelers van hun vrijheid gebruik maken. Als je dan goede acteurs hebt, krijg je ook een goed resultaat. Dus mijn werk is vooral om het terrein af te bakenen. Het belangrijkste is eigenlijk dat inhoud en vorm samenvallen.

Hoe is dat in nue propriété het geval?
Het verhaal gaat eigenlijk over de vraag die de personages zich stellen: "Ga ik dit huis verlaten of niet?" Dat gegeven heb ik ook toegepast op mijn camerastandpunt. Ik neem een vast camerastandpunt en de acteur kan dan beslissen of hij het kader verlaat en wanneer hij weer terug komt.
Het huis waarin de personages wonen, verplaatst zich niet. Het huis blijft waar het is en dat was ook het idee van de camera: het camerastandpunt wordt gemaakt en blijft waar het is. Het zijn de mensen die zich moeten verplaatsen.
Wanneer de familie materialistisch wordt, als ze zich vereenzelvigen met het bezit van het huis, dan wordt het gevaarlijk. Zo lang ze dat niet doen, zijn er nog mogelijkheden. Maar als huis, bezit en familie samenvallen en één ding worden, dan gaat het fout.

Is er überhaupt een moment van hoop in de film?
Nee, het is van het begin af aan duidelijk geweest dat het op een botsing uit moest komen. Het is een tragedie. Ik heb geen zin om het spannend te houden, ik hou niet van suspense. Ik richt me liever op de dramatische ironie. Je weet wat er gaat komen. De vraag is alleen de manier waarop.
De belangrijkste vraag die zich dan opdringt, is: hoe heeft het zover kunnen komen? Dat moet het publiek zich afvragen. Dat is interessant omdat de toeschouwer dan zijn eigen film maakt, hij gaat mee denken. De ouders vragen zich op hun beurt af wat ze verkeerd hebben gedaan, want ze worden getiranniseerd door kinderen die ze zelf hebben opgevoed.

Het gegeven dat mensen vastzitten, en alleen nog kunnen botsen, is dat ook uw idee van de mensheid?
Nee, in werkelijkheid ben ik er van overtuigd dat er dus een mogelijkheid is om dit soort problemen op te lossen. Maar die vaardigheid behoor je wel van je ouders te leren, daar begint het. Het kan allemaal zo mislopen omdat in families vooral grenzen vaak niet worden gerespecteerd. Iedereen eet van elkaars bord, iedereen is tegelijkertijd in de badkamer. Ze begeven zich constant in elkaars ruimte. Dat is mijns inziens een probleem dat zich vandaag de dag aandient. Het is net een grote zolder: er is geen begrenzing meer van ruimte.
In de film is niemand volwassen. Er is niemand die nog keuzes maakt. Ze houden zich vast aan wat ze hebben, in plaats van te kijken naar wat ze nog zouden kunnen verwerven. Iedereen leeft in het verleden. Als je niet durft te verliezen, dan ga je dingen zodanig vasthouden dat het pijn doet, zie Freuds anale fase. De twee jongens moeten dikwijls pijn in hun buik hebben. Ze zijn agressief omdat ze zich met niemand mogen verbinden, ze mogen niet op iemand lijken. De moeder zegt dat ze zich van kant maakt als ze op hun vader gaan lijken.

Is nue propriété de Westerse tegenhanger van bijvoorbeeld de films van Bahman Ghobadi, waar de kinderen onschuldig en volwassen zijn?
In mijn film is het inderdaad pervers dat de volwassenen zich gedragen als kinderen en de kinderen als volwassenen, in de zin dat zij de baas zijn. Het is paradoxaal dat kinderen zich de autoriteit van een volwassene aanmeten, maar tegelijkertijd geen enkele verantwoordelijkheid nemen, terwijl ze toch al zesentwintig zijn.

Asher Boersma


nue propriété

Binnen de muren de vloeken

Met zijn derde film maakt Joachim Lafosse (folie privée) sinds z'n première in Venetië vorig jaar een zegetocht door de internationale festivalwereld. De greep van het gezin, gefilmd met rust en virtuoze distantie.

Hoewel de abominabele kwaliteit van veel films en televisieprogramma's recht doet aan de beschrijving die Federal Communications Commission-voorzitter Mark Fowler in 1981 van het televisiemedium gaf, namelijk 'gewoon weer een ander apparaat, een broodrooster met beelden', leveren ze soms toch ook messcherpe, bezielde portretten af.
Na een pijnlijke scheiding woont Pascale (Isabelle Huppert) in een grote boerderij met haar twee zoons Thierry en François. Pascale is verliefd op de buurman en wil het liefst met hem naar het zuiden om daar samen een bed & breakfast te beginnen. Maar dat betekent dat het huis moet worden verkocht. Vooral Thierry heeft daar
veel moeite mee want beide zoons zijn in het huis opgegroeid. Zodra Pascale haar plannen voorzichtig peilend op tafel legt, slaat Thierry door en komen de verhoudingen op scherp te staan.

Doorwinteren
Om de zo nu en dan problematische verhoudingen in het gezinsleven te accentueren kun je een verhaal vertellen over een incestueuze club psychopaten - zie 'Rouw siert Electra' van Toneelgroep Amsterdam, een bewerking van de Oresteia van Aeschylos die dezer dagen door het land trekt - of je laat voorzichtig zien hoe mensen ongebonden willen zijn maar tegelijkertijd van elkaar afhankelijk zijn. Twee manieren om verwrongen verhoudingen duidelijk te maken.
nue propriété is pas Lafosse's derde speelfilm maar de film ademt een volwassenheid die veel regisseurs na een heel leven nog niet weten te bereiken. Voor een groot deel zit 'm dat in de vorm. Je kunt een verhaal van A tot Z filmen en de kijker het gevoel geven dat het verhaal speciaal voor hem werd geschreven en dat de film een wereld is die verder buiten de beelden niet bestaat. Of je kunt een verhaal binnenvallen, de toeschouwer daar iets van meegeven en dan weer vertrekken. De kijker voelt dat het verhaal vóór hem bestond en na hem door zal gaan. In die benadering zit een soort respect. Het maakt die kijker onderhevig aan het verhaal, aan de archetypische gebeurtenissen, in dit geval aan de warme en koude machinaties van het doorgewinterde gezinsleven. Dat de kijker aan de kant staat en even binnen mag kijken, wordt versterkt door de bijna bewegingloze cameravoering waarbij Lafosse ervoor koos om nauwelijks vanuit meerdere standpunten te filmen: we lopen binnen en kijken mee.
En dan is er nog, voilà, het spel van de acteurs. Zowel Thierry (Jérémie Renier, eerder te zien in l'enfant) als Huppert zijn 'formidable'. Broer Francois (Yannick Renier) is trouwens in werkelijkheid ook Thierry's broer en dat verklaart misschien waarom iedereen zo fantastisch op elkaar is ingespeeld.
In nue propriété moeten Pascale en Thierry en François alledrie nog steeds volwassen worden, alledrie leren dat ze de wereld alleen tegemoet moeten treden. Ook Pascale wordt verlamd door die oude banden en de buurman, die haar lange tijd steunt, krijgt dat ook door en wil haar dan niet meer helpen. Leer eerst maar op eigen benen staan. Maar in een geboortehuis, op eigen grond, kan dat misschien helemaal niet.

Ronald Rovers

nue propriété
België, Frankrijk, 2006
Productie: Martine de Clermont-Tonnerre, Donato Rotunno, Joseph Rouschop, Arlette Zylberberg
Regie: Joachim Lafosse
Scenario: Joachim Lafosse, François Pirot
Camera: Hichame Alaouie
Montage: Sophie Vercruysse
Art direction: Anna Falguère
Met: Isabelle Huppert, Jérémie Renier, Yannick Renier, Kris Cuppens, Patrick Descamps
Kleur, 105 minuten
Distributie: A-Film
Te zien: vanaf 5 april

Naar boven