April 2007, nr 287

Well... I can dream, can't I?

David Lynch over inland empire

Reuzenkonijnen, personages die van de ene werkelijkheid in de andere stappen, vloerbedekking met zebramotief en de muziek van Angelo Badalamenti. inland empire zit vol met de vertrouwde droomsymboliek van David Lynch. Op deze pagina's dromen wij met hem mee in boeken, schilderijen en natuurlijk de film zelf. Maar eerst een gesprek met Lynch in Berlijn over nieuwe technieken en het krijgen van ideeën.

Hoe heeft u deze film gedraaid?
Met een mini-DV-camera. Ik kreeg een idee, zette dat op papier en begon te draaien. Daarvoor heb ik een camera gebruikt waarmee ik materiaal voor mijn website maak. Toen ik later weer een idee kreeg heb ik dezelfde camera gepakt.

Begrijp ik goed dat u bij het filmen van die eerste scène nog niet wist hoe het geheel eruit zou gaan zien?
Dat klopt. Ik had gewoon een ideetje dat ik wilde draaien. Ik wist nog niet dat het een hele film zou worden. Maar het één leidde tot het ander. De scènes bleven maar komen. En toen was er ineens iets dat méér was. Dat was het verhaal dat al het andere met elkaar verbond. Het is een proces dat normaal gesproken plaatsvindt tijdens het schrijven van een script. Maar nu is dat al draaiend ontstaan. Uiteindelijk heb ik besloten om met dezelfde camera te blijven werken. Maar niet voordat ik testen had laten doen met het upgraden van het materiaal. Toen ik de resultaten zag werd ik op slag verliefd.

Wat beviel u aan die testresultaten?
Dat niet alles zo 'up front' is. Het deed me denken aan oude 35mm films, waarin ook niet alles haarscherp is. Dat geeft ruimte om te dromen.

Het is niet dat u een DV-camera heeft moeten gebruiken, omdat het moeilijk was om deze film te financieren?
Nee. Ik ben in de gelukkige positie dat geld nooit een probleem is geweest

U sprak over het krijgen van een idee. Heeft u het dan over een bepaald beeld, een personage, een scène?
Het is alles tegelijk. Er zijn karakters, er is een indicatie hoe ze eruit zien. Langzaam begrijp ik hoe ze bewegen, hoe ze praten, wat ze zeggen, waar ze op zitten, de ruimte, het licht, het geluid. Maar het kan ook een stoel zijn.

Is het idee in uw hoofd hetzelfde als wat u terugziet op het doek?
Het is bijna hetzelfde. Maar als je op zoek gaat naar een locatie, dan vind je nooit de plek die je in je hoofd hebt zitten. Dan kies je de locatie die er het dichtst bij komt.

Betekent dat niet dat elke film een teleurstelling is?
Nee. Je kan dichterbij komen met belichting. Je neemt spullen mee, je kleedt de locatie aan. Dan is het niet precies 'het idee', maar het is daar wel trouw aan.

Wat was dat allereerste idee dat u kreeg voor deze film?
[Na een lange stilte] Dat vertel ik u niet. Maar het begon ermee dat ik Laura Dern ontmoette op straat. [Laura Dern speelt de hoofdrol in inland empire, JS]

Maar was er in dat idee al iets van een thema, een betekenis?
Die was daarin te ontdekken. Als ik een idee krijg vraag ik me af: 'Wat betekent dit?' In het begin weet ik dat niet. Het zijn allemaal losse stukjes. En dan, ineens, openbaart het zichzelf. Maar inland empire is een film die bestaat uit een reeks ideeën die gezamenlijk een 'gat' vormen. Dat 'gat' is de kern van de film. Het heeft me drie jaar gekost om dat 'gat' te vertellen in die fantastische, in die mooie taal van de cinema. Maar zodra de film klaar is willen mensen dat ik dat 'gat' vertaal in woorden. Dat wil ik niet. Woorden schieten te kort. Die woorden worden opgevangen door mensen. En dat bederft hun ervaring als ze naar de bioscoop gaan. Zelf wil ik ook zo min mogelijk weten als ik een film ga zien. Ik wil een nieuwe wereld betreden, op ontdekkingsreis gaan, mijn eigen ervaring hebben en mijn eigen conclusies kunnen trekken.

Op ontdekkingsreis gaan... geldt dat ook voor uzelf tijdens het maken van een film?
Absoluut.

In uw films lopen verschillende werkelijkheden vaak door elkaar. Toch heb ik wel altijd een gevoel wat de 'echte' wereld is, of zou kunnen zijn. Dat had ik bij deze film niet. Was dat uw opzet?
Het is niet mijn bedoeling mensen in een val te laten lopen. Als u het spoor bent kwijt geraakt heb ik gefaald als verteller. Ik ben begonnen met een aantal ideeën. Er diende zich een manier aan waarop die ideeën zich wilden laten vertellen. Op een bepaalde abstracte manier, zeker. Maar ik heb het idee dat je de film, en de ideeën kunt grijpen en dat alles een bepaalde betekenis heeft.

Ik wil niet zeggen dat ik het spoor ben kwijt geraakt. Maar ik heb deze film meer als een trip ervaren. Niet als een verhaal.
Dat komt ook door de ideeën die in de film zitten.

U had het net over een abstracte manier van vertellen. Laura Dern, de hoofdrolspeelster uit inland empire, vergeleek op het filmfestival van Venetië uw film met een abstract schilderij.
Als er een abstract schilderij aan de muur hangt, ziet iedereen daar iets anders in. Dat kan ook met cinema. Ik hou van verhalen die abstracties bezitten. Het is interessant als mensen in dezelfde film verschillende dingen kunnen zien. Dan krijg je verschillende interpretaties, verschillende conclusies.

Deze film is stukje voor stukje gemaakt over een periode van drie jaar. Die manier van werken is natuurlijk mogelijk door de DV- camera. Bent u van plan in de toekomst zo te blijven werken?
De volgende keer zou het fijn zijn om eerst ideeën te krijgen. Die op te schrijven en daar vervolgens een scenario van te maken. Waarschijnlijk is dat toch de beste manier.

Waarom?
Als je dan gaat draaien heb je het hele ding. Niet dat er een slechte of een goede manier is om iets te doen. Maar waarschijnlijk werkt dat toch beter.

Jeroen Stout

David Lynch op de set van inland empire.

Mediteren met Doris Day

De geest houdt zichzelf voor de gek om te kunnen ontsnappen aan de horror, daarover schrijft David Lynch in zijn boek over transcendente meditatie. En over Doris Day.

Normaal gesproken had ik een boek met de titel 'Catching the big fish - Meditation, consciousness, and creativity' als het zoveelste moderne zelfhulpboek links laten liggen. Maar wat blijkt? Dit boek over transcendente meditatie is geschreven door de Amerikaanse regisseur David Lynch, en dat maakt nieuwsgierig. 'To His Holiness Maharishi Mahesh Yogi', schrijft Lynch als opdracht in zijn boek, dat klinkt serieus. En het is 'm toch echt, op de achterflap kijkt Lynch - getooid met grote grijze kuif - ons recht in de ogen. Lynch heeft wel iets van een gekke professor.
Even later, in de korte introductie, laat Lynch meteen al de term 'unified field' vallen, afkomstig van de moderne fysica. De term zal in het vervolg van het boek herhaaldelijk terugkeren. 'Hoe meer je bewustzijn is verruimd', zo legt Lynch uit, 'hoe dieper je kunt duiken, en hoe groter de vissen die je kunt vangen.' Het gaat Lynch in dit boek om de diepe wateren waar de vissen krachtig zijn, en puur, en groot, en abstract, en heel erg mooi. Hij vergelijkt vissen met ideeën.

Doris Day
Al lezend in de ultrakorte hoofdstukken - sommige zijn niet meer dan een paar regeltjes - ontstaat vooral het idee dat Lynch in de transcendente meditatie zijn religie heeft gevonden. Zelf ontkent hij dit. 'Transcendente Meditatie', zo schrijft hij steeds in hoofdletters, 'is zelf geen religie. Alle religies vloeien uiteindelijk naar die ene oceaan. Transcendente meditatie is een techniek om die oceaan te ervaren, en het is een techniek die beoefend wordt door mensen van alle geloofsovertuigingen.'
Na verloop van tijd word ik er ook een beetje kriegel van, en misschien komt dat omdat er zo veel herhalingen in het boek staan. Continu spreekt Lynch over dat diepe water, over die grote vissen, over de zaligheid van het verruimde bewustzijn. Lynch heeft duidelijk baat bij zijn meditatiesessies. Na zijn eerste heerlijke ervaring met meditatie, 33 jaar geleden, heeft hij geen dag meer voorbij laten gaan zonder dat hij twintig minuten in de ochtend en twintig minuten in de middag mediteerde. Zijn meditatie-instructrice was ook erg aardig, en ze leek op Doris Day, zo schrijft Lynch. En op de een of andere manier, tijdens het lezen van alle 'bliss' die Lynch door zijn meditaties ervaart, kan ik die depressieve en boze artistiekeling, zoals de regisseur zichzelf ergens begin jaren zeventig omschrijft, niet meer los zien van die altijd opgewekte en opgeruimde Doris Day-mevrouw met hagelwitte tanden en appelrode wangen.

De ziel van Hollywood

David Lynch' eerste film in vijf jaar is een monument voor de Amerikaanse cinema. Laura Dern balanceert in inland empire prachtig tussen vastberadenheid, onbegrip en paniek - net zoals de kijker.

'Er was eens een stadje.
Daar stond een chemische fabriek.
Mensen kregen rare dromen
en zagen dingen die er niet waren.'
Citaat uit de film inland empire.

Schilderstills

In Parijs zijn schilderijen, tekeningen en foto's te zien die David Lynch sinds de jaren zestig maakte. 'The air is on fire' is een totaalexpositie, waarvoor de filmmaker van de galerieruimte een filmset maakte.

Well... I can dream, can't I? (David Lynch, 2004).

Op zoek naar woorden die David Lynch en zijn werk omvatten, biedt hij zelf de helpende had. 'Bob finds himself in a world for which he has no understanding' is de titel van een schilderij waarin Bob (is dit Lynch' alter ego?) zielsalleen door een bos loopt waarin alle bomen zijn verbrand. Een boom spuugt zwartgeblakerde poppenhoofdjes uit. Je ziet alleen de achterkant van Bob en kijkt over zijn schouder mee naar iets onbegrijpelijks. Alles is zwart of roestkleurig bruin. Lynch houdt de gordijnen voor ons open, letterlijk. Zijn schilderijen hebben vooral diepte door reliëf in plaats van driedimensionaal perspectief. De gordijnen lijken van golfplaten, ze steken vijf centimeter van het doek af zijn, ze zijn er net als de poppenhoofdjes opgeplakt. Dat de mensheid de wereld in causale verbanden dwingt komt misschien toch vooral doordat hij de wereld niet begrijpt, maar te angstig is om dat toe te geven. Lynch erkent dat hij de wereld om ons heen niet begrijpt en ja, dat is inderdaad angstaanjagend. In 'Well... I can dream, cant't I?' ligt een uit purschuim geboetseerde vrouw naakt op een divan. Ze heeft een misvormd gezicht en telefoneert met een pistool in haar hand en benen gespreid. Ondanks haar afzichtelijkheid is het vooral de leegte die het schilderij zijn lading geeft.