Oktober 2007, nr 292

Thuiskijken

Een selectie uit de videotheek van nieuwe, interessante en curieuze films die niet in de bioscoop zijn uitgebracht. En films opnieuw uitgebracht op dvd.

Necrologie gevonden te Tokio

14 april 2001: Hiroshi Teshigahara

Hiroshi Teshigahara is een hypnotiserende regisseur wiens spaarzame, elegante films gebruikmaakten van de angst en de vervreemding van een gedehumaniseerde samenleving.

Still uit woman of the dunes.

Geboren in Tokio, als zoon van de beroemde Sofu Teshigahara, oprichter en grootmeester van de Sogetsu-school voor ikebana, de kunst van het bloemschikken, ging Teshigahara, al snel na zijn studie schilderkunst, films maken. Eerst over hokusai (1953), de beroemde houtsnijwerker en over datzelfde ikebana (1956); maar al snel werd het serieuzer, en ging hij met film zelf sculpturen, als ware het een bloemstuk: in tokio 1958 (1958) en in ako (1964) experimenteerde hij met het betere knip- en plakwerk van Dziga Vertov: op hol geslagen stadssymfonieën.
En toen kreeg hij er ook nog een verhaal bij. Vanaf zijn eerste lange speelfilm, het praktisch perfecte noodlotsdrama pitfall (1962), werkte hij drie films samen met schrijver Kobo Abe, wiens bleke, absurde kijk op de mens perfect aansloot bij Teshigahara's vreemde sculpturen. Abe maakte Teshigahara en Teshigahara maakte Abe. Vooral sinds woman of the dunes (1964) zijn de twee in de annalen van de filmgeschiedenis gebeiteld. Het verhaal van Abe mag bekend verondersteld worden: de Vrouw in de Kuil, die elke nacht zand moet wegscheppen om niet opgeslokt te worden. Ze vangt de klappen op voor de rest van het dorp, ze is de vooruitgeschoven verkenner, de avant-garde. Opoffering. Waarom niet? Man en kind zijn al verzopen door het drijfzand, en zij kan toch nergens heen. Het is haar Lot. Sisyfusarbeid in de strafkolonie. Man van Buiten komt langs, hij is entomoloog, dol op insecten en loopt zo in de val van deze spin. Een film gemaakt voor 100.000 dollar, hoofdzakelijk op één locatie, meer dan twee uur lang: een huisje in een kuil. En zand, heel veel zand. Zand in je ogen, zand in je billen, zand tussen je oksels, zand op je huid. Het regent, het regent, zand, zand, zand. Onvergetelijk is hoe Teshigahara's cameraman Hiroshi Segawawa dit filmt: de extreme close-ups en de lichamen als zandvlaktes worden hier in het land nog altijd bekeken op filmscholen. Net zoals de openingsscène van de existentialistische sciencefictionfilm a face of another: een pratende röntgenfoto. Face Off! Hoe langer je naar die scène kijkt hoe meer je in die holtes vanzelf een gezicht gaat zien. Toen, nu en voor altijd. Pure magie.

Onthecht
Kobo Abe wordt in de necrologieën terecht vaak genoemd, maar naast hem waren cameraman Segawawa en geluidsman Toru Takemitsu net zo belangrijk voor de totstandkoming van dit beslissende drieluik uit de carrière van Teshigahara. De visuele poëzie is voor een groot gedeelte op het conto van Segawawa te schrijven, vanwege zijn lust tot eindeloos experimenteren met shots en hoeken. En Takemitsu droeg alleen maar bij aan de unheimische sfeer, met speciaal op de films toegesneden soundtracks van snerpende snaren en ratelende potten, voor de gelegenheid nog even door de elektronische vervormer getrokken.
De kracht van Teshigahara lag in het ordenen van de elementen, de kunst van het filmschikken. De onthechte allegorie, de onthechte camera, het onthechte geluid, hij deed ze in een vaas van anderhalf of twee uur, net zolang totdat ze allemaal hun perfecte positie ingenomen hadden. Ziehier: de onthechte mens! Identiteit, wat is dat?
Maar na dit drieluik had hij niet meer de beschikking over dergelijk kwalitatief hoogstaand materiaal. In 1972 trok hij zich na de mislukking van summer soldiers -over deserteurs van de Vietnamoorlog die hun toevlucht zochten in Japan - terug uit de filmwereld, om zich weer volledig aan de school van zijn vader te wijdden. Vanaf nu was hij de grootmeester. Bloemen waren toch makkelijker te regisseren dan mensen. In 1989 keerde hij nog eenmaal terug naar het witte doek met het luxueuze kostuumdrama rikyu, maar ook dat bracht hem geen hernieuwde erkenning.
Hiroshi Teshigahara stierf op 14 april 2001 op 74 jarige leeftijd.

Mike Naafs
Drie films van Hiroshi Teshigahara (te koop op dvd, import, Criterion)

Wim Wenders

Naar het midden van de weg

In zijn oude werk grossieren Wenders' personages in onvermogen. In zijn late werk heeft hij daar zelf ook last van.

Still uit der stand der dinge.

Dikwijls brengt Wim Wenders de toeschouwer per helikopter door het landschap naar zijn personages. Hun gemoedstoestand is een weerspiegeling van de omgeving en andersom. Lange tijd schetste Wenders voornamelijk gemoedstoestanden, waar zich gaandeweg een verhaal doorheen vlocht. Pas met paris, texas (1984) had Wenders (zoals hij het omschrijft in het audiocommentaar) "de moed om een lineair verhaal centraal te stellen". De nieuw verschenen Wim Wenders dvdbox laat vooral die transformatie zien, door zich te richten op zijn vroegere werk: van falsche bewegung (1975) tot der himmel über berlin (1987).

Schade
Alle hoofdpersonages van Wenders grossieren in onvermogen. In falsche bewegung weet aspirant-schrijver Wilhelm geen raad met zichzelf. Om zijn schrijfambities gestalte te geven, wil hij weg uit zijn provinciestadje - waar hij zijn vuisten door het glas van zijn slaapkamerraam ramt. Zijn moeder geeft hem een advies mee: "Verlies je onbehaaglijkheid en chagrijnigheid niet. Die heb je nodig om te kunnen schrijven."
Onderweg lijkt Wilhelm gelijkgestemden te ontmoeten, maar zijn apathie en woede blijken ongeëvenaard. Zijn verdraagzaamheid is zo gering dat hij mensen kan vermoorden. Dit is het Duitsland dat werd verscheurd door een generatieconflict: de kinderen die na de Tweede Wereldoorlog zijn geboren eisen dat hun ouders zich verantwoorden over wat ze deden tijdens de oorlog. Tegelijkertijd is er het nihilisme: Wilhelm wil alleen zijn, om ongestoord stompzinnig te zijn. Wenders laat een van de personages zeggen dat in Duitsland alles een afleidingsmanoeuvre is van de angst. Want angst is daar ijdelheid en een schande. Zo gaat dat altijd bij Wenders: personages uiten zich in abstracte stellingen, hebben zelden een echt gesprek en bewegen zich altijd voort in ruimtes die eenzaamheid uitademen. Maar ze waren zelden zo amoreel als deze Wilhelm. Sindsdien gaf Wenders zijn personages in ieder geval een notie van moraal mee.
Zo komt Tom Ripley (de briljante en vermoedelijk gedrogeerde Dennis Hopper) in der amerikanischer freund nog tot inkeer en probeert goed te doen. Hij heeft Jonathan (Bruno Ganz) er dusdanig in geluisd dat die inmiddels van idealist tot moordenaar is verworden. Ripley besluit Jonathan met het vuile werk te helpen. In paris, texas heeft Travis spijt van zijn daden, maar is dan nog slechts gedeeltelijk in staat om de schade te beperken. In der himmel über berlin gaat Wenders nog een stap verder: in de engel Damiel (Bruno Ganz) zit niets dan goedheid.

Vergeten zilver

De dode bij van Walter Brennan

In deze nieuwe rubriek geen ruimte voor de zoveelste filmauteur. Hier wordt stilgestaan bij vergeten, markante of ondergewaardeerde acteurs en actrices. In de eerste aflevering komt Walter Brennan voor het voetlicht.

Sheriff John Wayne en zijn deputy Dean Martin komen na een zware nacht hun kantoortje binnen en krijgen meteen een tirade van hun manusje van alles, de bejaarde en voortdurend strontchagrijnige mankepoot Stumpy. Het ontbreekt de heren aan respect, het zijn zelfingenomen, egoïstische klootzakken, die niet inzien hoe hun ouwe maat ze voortdurend op de been houdt. En het rare is, hij heeft eigenlijk nog gelijk ook.
Het is niet veel mensen, laat staan acteurs, gegeven om twee ijzervreters als The Duke en King Leer zo'n grote bek te geven en er nog mee weg te komen ook. Het lukt Stumpy in de film in kwestie, rio bravo (1959), zonder problemen. Want Stumpy wordt gespeeld door Walter Brennan (1894-1974), bijna vier decennia en ruim tweehonderd films lang een briljante bijrolacteur en drie keer winnaar van een Oscar.
Walter Brennan bezat iets dat weinig acteurs is gegeven: hij kon altijd de tweede viool spelen, zich door de heldhaftige hoofdrolspeler op de achtergrond laten drukken, maar toch zijn waardigheid behouden met zijn soms treurige, soms ondeugende blik die een oprechte mensenkennis verraadt. Zijn hoge stem maakte hem nog markanter en stelde hem in staat zich veel ouder voor te doen dan hij was, maar had een nare oorzaak: zijn stembanden liepen zware schade op door een gifgasaanval in de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog.

Brennan speelde in heel veel fraaie oude films die je tegenwoordig weer op dvd kan zien: een nostalgisch warm bad voor cinefielen, zoals my darling clementine, red river, the far country, bad day at black rock en natuurlijk het onlangs in een luxe editie uitgebrachte rio bravo. Maar hij beleefde misschien wel zijn 'finest hour' in to have and have not, Howard Hawks' klassieker uit 1945 waarin Humphrey Bogart en Lauren Bacall verliefd op elkaar worden terwijl de camera doorloopt. In zijn rol als Bogey's alcoholische sidekick Eddie wordt Brennan elke minuut leuker en beter. Zijn ontwenningstics zijn tragisch, maar hij ondergaat zijn verslaving met de nodige galgenhumor: 'Drinking don't bother my memory. If it did I wouldn't drink. I couldn't. You see, I'd forget how good it was, then where'd I be? Start drinkin' water, again'. Brennan weet zelfs Bogey te redden van de geheime dienst door zich dronken te laten voeren door een inspecteur en die tegelijk heel slim te misleiden.
Zoals altijd geeft Brennan zijn personage iets excentrieks. Hier vraagt Eddie bij elke kennismaking: 'Was you ever bit by a dead bee?', om zo met een test de burgerlijke van de vrije zielen te kunnen scheiden. Iedereen fronst de wenkbrauwen bij deze krasse oude baas. Totdat hij Bacall ontmoet - ze weet het enige goede antwoord, tot zijn immense verbazing. Dus is ze te vertrouwen en zo schuift Brennan aan bij Bogart en Bacall, in een Franse bar aan de haven van Martinique, waar ze met zijn drieën lekker ouwenelen, zoals alleen echte avonturiers dat kunnen. Het is een scène om in te lijsten: geen van hen weet wat de toekomst brengen zal, maar met zijn drieën zullen ze zich in ieder geval niet vervelen.

Mike Lebbing
rio bravo en to have and have not zijn te koop op dvd (Warner)

Bert Haanstra Compleet

Tegengif in roerige tijden

Eindelijk is het er: het complete werk van Bert Haanstra op dvd. Water loopt als een rode draad door zijn werk, dat verzameld is in de 10 schijfjes tellende box 'Bert Haanstra Compleet'.

Foto: Pieter Vandermeer.

Het water, altijd weer het water. Soms draait de hele film er om, soms is het maar één shot, maar altijd is het er in de films van Bert Haanstra (1916-1997), wiens complete oeuvre deze maand op dvd verschijnt. Zijn beroemdste beeld drijft er letterlijk op: de uit zichzelf voorbij glijdende koeien uit het openingsshot van fanfare (1958), sowieso misschien wel de meeste waterrijke Nederlandse speelfilm aller tijden. In andere films valt het in de vorm van regen, breekt het in de vorm van golven of drupt het in de vorm van lekkages. Altijd is het er, vaak is het belangrijk, regelmatig staat het centraal. Het water reikt zelfs tot in retour madrid, een 20 minuten durende film over een Europacupwedstrijd tussen Ajax en Real Madrid die Haanstra in 1968 maakte voor Polygoon. Daarin wordt het thema er in de slotminuten nog met de haren bijgesleept wanneer de prijzenkast van Real wordt vergeleken met de Zilvervloot en de Ajax-supporters op de geluidsband het gelijknamige lied scanderen.
Dat filmpje, verder redelijk onbeduidend binnen het oeuvre van Haanstra, toont ook meteen de grote kracht van de regisseur. In de vorm is het niet eens zo sterk; feitelijk is het esthetisch eerder een 'Polygoon-film' dan een 'Haanstra-film', vooral door de karakteristieke stem van Philip Bloemendal die de film van commentaar voorziet. Maar het onderwerp is typisch Haanstra: Nederlands op en top (ziedaar de Zilvervloot), maar toch in een internationaal perspectief. Ook typisch Haanstra: het eindeloze optimisme. Ajax verliest met 2-1, maar tegen een tegenstander van het formaat van Real is dat, zo stelt het commentaar, allerminst een schande. Kom tegenwoordig nog maar eens om zo'n houding, zeker in de profsport.

Kabbelende tegenstellingen
Die constante terugkeer van een thema, dat kan bij een cineast die zo consequent en perfectionistisch bezig was met zijn films als Haanstra geen toeval zijn. Het water sluit dan ook zowel stilistisch als inhoudelijk naadloos aan bij de ideeën van de cineast over film, zijn manier van filmmaken en de dingen die hij (ver)filmde. Al vanaf zijn tweede film, de korte artistieke documentaire spiegel van holland (1950) die op Cannes in de prijzen viel, werd hij nationaal en internationaal geroemd om zijn vloeiende montage. De release van alleman (1963) werd, zo maakt het bonusmateriaal van de dvd duidelijk, zelfs uitgesteld omdat de makers (naast Haanstra met name scenarist Simon Carmiggelt en cameraman Anton van Munster) de natuurlijke beloop van het verhaal nog niet hadden gevonden; het water had, zogezegd, de weg van bron naar zeemonding nog niet afgelegd.
Haanstra's films hebben als grondhouding een kabbelend tempo, om zo nu en dan plotseling in een stroomversnelling te geraken. Dit is het sterkst zichtbaar in zijn documentairewerk, waar de montage veel meer dan in zijn vier speelfilms het verhaal mag vertellen. Dat is al in spiegel van holland zo, en ontwikkelt zich in alleman en het vergelijkbare stem van het water (1966). In bij de beesten af (1972) en chimps onder elkaar (1984) wordt de montage ingezet om vergelijkingen tussen mens en dier te trekken. Het is een soort milde vorm van Eisensteins 'montage van attracties', die ook al in fanfare te zien is: de schnitts tussen snaterende eenden en ruziënde mensen maken het menselijke gedrag inzichtelijk, bespotten het licht en relativeren het.
Dat betekent overigens niet dat het beeld veronachtzaamd wordt; integendeel. Hoewel het werk nooit de aandacht op zichzelf vestigt - opvallende camerabewegingen of atypische kadreringen zijn zeldzaam - is het nooit statisch, altijd op een sobere manier indrukwekkend en, zeker in zijn vroegere werk, mild experimenteel. Maar een groot deel van de lol van het cinematografische spel lag voor Haanstra toch in de montage, in de trucage van tegenstellingen, verbanden en gevolgen. Juist die magie komt herhaaldelijk terug in de interviews die verspreid over de 10 dvd's van de collectie te vinden zijn.

Vervormende spiegel
Ook een tweede aspect van het water is centraal voor wat Haanstra maakte: de weerspiegeling. Opnieuw is dit het duidelijkst te zien in spiegel van holland, waarin Haanstra het leven in ons land toont, gefilterd door de weerspiegeling van het water van de Vecht. Met de techniek oefende hij al in een shot van zijn regiedebuut, de muiderkring herleeft (1949); de manier van vertellen zou keer op keer terugkeren in zijn werk, met als meest beroemde voorbeeld ongetwijfeld alleman.
De titel 'Spiegel van Holland' zou dan ook, hoewel Haanstra zich gedurende zijn carrière steeds verder buiten de landsgrenzen ging begeven, als omschrijving van Haanstra's hele werk kunnen worden gezien. Dat is het duidelijkst in de films die hij maakte met 'verborgen' camera's - naast alleman gebruikte hij de techniek ook voor bijvoorbeeld de korte films zoo (1962) en nederland (1983) - waarin hij Nederland letterlijk zichzelf toont. Maar ook in veel van zijn verdere werk houdt Haanstra ons een spiegel voor, al is het vaak een in positieve zin vervormende spiegel, een blik op Holland vanuit het optimisme en de humaniteit die Haanstra typeerden.
Haanstra toont Nederland, en ondanks al zijn buitenlandse successen maakte hij ook eerst en vooral films voor een Nederlands publiek. Tegelijkertijd gebruikt hij die specifiek Nederlandse vertellingen juist om universele menselijke thema's aan te snijden; niet voor niets was met name zijn documentairewerk ook in het buitenland vermaard. Haanstra's films tonen de kunst van de kleinigheid, grote thema's op minieme wijze aangesneden. Een thema als de Tweede Wereldoorlog, ondanks zijn centraliteit in de Nederlandse cinema, en ondanks Haanstra's eigen rol als verzetsheld tijdens die oorlog, was hem te groot; het is in zijn werk nergens direct terug te vinden.

Niet van deze tijd
De 'waterigheid' van Haanstra's films heeft ook een negatieve bijklank: die van het verwaterde, het aangelengde. Dat was min of meer ook de kritiek van de beroemde/beruchte 'Eerste Golf', de eerste lichting afgestudeerden van de Filmacademie. Bij gebrek aan een échte Nederlandse 'cinéma de papa', zoals die waar de Franse auteurs/cineasten van 'Cahiers du cinéma' tegenaan schopten, waren hier Rademakers en vooral Haanstra de pineut. Oubollig was het, niet meer van die tijd.
Aan die laatste opmerking wordt tegenwoordig vaak nog toegevoegd: 'laat staan van deze'. Haanstra's films zouden een Nederland laten zien dat nu niet meer bestaat. Daarbij wordt echter vergeten dat het Nederland van Haanstra al niet meer bestond toen hij het filmde, en waarschijnlijk nóóit heeft bestaan. fanfare is pure post-Tweede Wereldoorlog nostalgie naar een onschuldiger tijd; alleman, dat ons nu zogenaamd een blik biedt op het kneuterige Holland van vroeger, werd gemaakt in de zeer roerige vroege jaren zestig. Haanstra's films tonen ons niet een vroeger Nederland, maar Háánstra's Nederland; de regisseur spiegelt de mens met een milde, humanistische blik. Je kunt zijn films kwalijk nemen dat ze geen dialoog aangaan met de tijdgeest (van welke tijd dan ook), maar je kunt die tijdloosheid ook juist zien als iets positiefs: een tegengif tegen roerige tijden.
Met deze dvd-box, en de Ivens-collectie die in de maak is, zijn de grootste lacunes in het aanbod van Nederlandse film op dvd wel zo'n beetje gedicht; de écht grote namen liggen er nu. Misschien is echter wel het meest tekenend voor de Nederlandse film: dat er zo weinig oeuvres (kunnen) worden opgebouwd, zoals Haanstra dat onmiskenbaar wel deed. Zoals Jos Stelling het onlangs in een interview uitdrukte: we hebben in Nederland een debutantencultuur. Wellicht is, met het opvullen van de grote gaten, nu de tijd rijp voor het winnen van die verborgen juweeltjes van eendagsvliegen. De debuutfilms van voornoemde Eerste Golf, wellicht?

Productiestill uit de stem van het water.

Herwaardering
'Bert Haanstra Compleet' bevat naast de films ook een aantal interessante extra's, als één van de weinige dvd-uitgaven van klassieke Nederlandse cinema. Vrijwel elke film, kort en lang, kan worden ingeleid door extra's (ook los te bekijken): fragmenten uit interviews met Haanstra, en (mooier nog) uit diverse 'making of'-achtige producties uit het televisiearchief van Beeld en Geluid. Het materiaal geeft bij vlagen prachtige inkijkjes in Haanstra's werkwijze, bijvoorbeeld in zijn gewoonte om zijn films voor het draaien volledig te storyboarden - en zijn verbazing toen hij ontdekte dat andere filmmakers dit ook deden.
Maar hoe mooi dit materiaal vaak ook is, er blijft genoeg op af te dingen. De keuze om de interviews en het archiefmateriaal per film te verwerken, in plaats van ze integraal op schijf te zetten, werkt op zich goed. Door het achtergrondmateriaal direct voor de film te kijken ontstaat vaak net een andere blik op de films. Maar omdat de bron vaak ontbreekt, blijft het raden in welke context ze geplaatst moeten worden. Daarnaast wordt in de set als geheel, hoewel een aflevering van 'Het uur van de wolf' naar aanleiding van het overlijden van Haanstra uit 1997 is bijgevoegd, een (her)waardering van Haanstra's werk vanuit het oogpunt van deze tijd node gemist. Daar had dan bijvoorbeeld Haanstra's medewerking aan Tati's deels in Nederland opgenomen trafic (1971) enige aandacht kunnen krijgen. Misschien zoiets als de documentaire over haanstra, van Rolf Orthel, die vertoond zal worden op het Nederlands Film Festival - en uiteindelijk ongetwijfeld op schijf gaat verschijnen.
Los van deze kritiekpunten van een kniesoor, is deze box uiteraard een grote aanwinst voor de Nederlandse dvd-liefhebber. Als geen andere Nederlandse filmmaker vormen Haanstra's films een sluitend en coherent geheel. Het is beslist geen toeval dat het Nederlands Fonds voor de Film haar oeuvreprijs naar hem vernoemde en in 1996 als eerste aan hem uitreikte. Zijn oeuvre is, hoewel zijn werk een duidelijke ontwikkeling doormaakte in de bijna 40 jaar die zijn films overspannen, opmerkelijk eensgezind in zijn boodschap: dat de mens toch maar een mooi wezen is.

Joost Broeren

Bert Haanstra Compleet is te koop op dvd (Just Entertainment). Het Bert Haanstra Festival toert in oktober door het land.