Februari 2008, nr 296
Carlos Reygadas (foto: Kris Dewitte).
Waar komt uw interesse voor de Mennonieten vandaan?
Ik ben niet in hen geïnteresseerd, niet in hen in het bijzonder.
Pardon?
Dit moest een liefdesverhaal worden. Niet één over een 50-jarige man die getrouwd is met een dikke vrouw en er met een jong ding vandoor gaat (batalla en el cielo, red.). Het gaat mij om het abstracte verhaal van een man die van twee vrouwen houdt. Niet omdat de één beter is dan de ander, of mooier. Het gaat mij om de liefde. Om de compassie. En de pijn als je in zo'n situatie zit.
Hun omgeving is de perfecte setting voor zo'n verhaal omdat er geen enkele afleiding is. Die Mennonieten zijn allemaal gelijk, hoe ze praten, hoe ze zich kleden. Er zijn geen uiterlijke verschillen. Als ik een gewone omgeving had gekozen was de één een advocaat geweest, de ander een taxichauffeur. Zelfs hun taal leidt niet af, want de film moet in elk land ondertiteld worden.
U heeft gezegd de film als een reactie op batalla en el cielo te zien.
Als een persoonlijke reactie. Ik wilde iets rustigs doen. Op het platteland, met een kleine crew, stilte... Gewoon rust. batalla was zo hectisch, zo veel energie. Ik was uitgeput van alle logistieke problemen. Het kost veel energie om een film te maken. Ook omdat je jezelf bloot moet geven. Je 'leegt' jezelf als het ware.
In batalla ging het om de schoonheid, heeft u wel eens gezegd. De schoonheid van 'lelijke' mensen. Waar zit de schoonheid in dit geval?
In batalla keek ik naar de lichamen en het vlees. Nu meer naar de ruimte en het licht. Vandaar ook de titel stellet licht, stil licht.
Hoe bent u met de Mennonieten in contact gekomen?
De meeste Mexicanen weten wel dat ze er zijn. Die denken dat het gekke Duitsers zijn die kaas op straat verkopen als ze weer eens getroffen zijn door een misoogst. Een paar jaar geleden was ik op reis door Mexico en toen reed ik door hun dorpen. In mijn hoofd was ik al met dit project bezig en bedacht me dat dit de ideale setting zou zijn. Dus probeerde ik contact met hun gemeenschap te leggen. Dat was erg moeilijk. Ze zijn nogal gesloten en ik ben door veel Mennonieten afgewezen. Op een gegeven moment dacht ik dat het onmogelijk zou zijn om deze film te maken.
Hoe is het u dan toch gelukt?
Door te blijven proberen. Net zo lang totdat ik de juiste mensen ontmoette die er op vertrouwden dat het project de moeite waard zou kunnen zijn. Met Cornelio, de acteur die Johan speelt, heb ik uiteindelijk een goed contact opgebouwd en hij heeft vele deuren voor mij geopend. Hij wist hen ervan te overtuigen dat de film ook iets positiefs zou kunnen zijn voor hun cultuur. Als een document over hun taal en hun manier van leven. Als mensen over 100 jaar deze film bekijken kunnen ze zien hoe zij nu praten. Hun taal is aan het verdwijnen. Daarom sta ik erop dat de film wordt uitgebracht onder de originele titel: stellet licht.
Hun cultuur vormt een mooi contrast met de Mexicaanse. Geen passie maar ratio. Ze lijken alle emoties te onderdrukken.
Het is erg protestants, ja. Maar dat contrast heb ik niet bewust gezocht. Zoals Johan met die twee vrouwen omgaat, zo zou ik het zelf ook doen. Hij doet zijn best, maar faalt. Hij weet dat hij op een bepaalde manier zijn leven vergooit. Maar hij probeert het. Hij probeert eerlijk te zijn en niet te liegen tegen zijn vrouw of zijn minnares. Hij probeert te problemen onder ogen te zien en op te lossen. Er zijn ook mensen die een ogenschijnlijk deugdzaam leven leiden. Maar die leven vaak niet echt.
Opvallend is dat u een nummer van Jacques Brel gebruikt.
Ik hou van Brel. En hij heeft dezelfde energie voor het leven als Johan. Ook al uiten ze zich compleet anders. Brel is explosief, terwijl Johan zijn emoties onderdrukt. Maar van binnen zijn het 'soul mates'.
Is Johan niet een egoïst? Het is uiteindelijk weer de vrouw die zichzelf opoffert.
Dat is een moeilijke vraag. Soms is egoïsme de beste optie. Dan ben je tenminste duidelijk. Maar egoïsten zijn niet in staat in de huid van een ander te kruipen. Dat doet hij wel. Dat is juist de reden waarom hij zo lijdt. Hij is alleen wat onvolwassen.
Maar kunt u zich dit verhaal voorstellen met een vrouw die moeten kiezen tussen twee mannen?
Absoluut. Dat zou wel eens heel interessant kunnen zijn. Maar dat zou binnen deze gemeenschap nog moeilijker zijn geweest. Ik heb er over gedacht om de rol van de twee vrouwen te verwisselen. Dat de één dood zou gaan in plaats van de ander. Ik was even bang dat de film te conservatief zou worden. Ik wilde niet dat het huwelijk zou overwinnen. Maar dat is niet zo, ook niet in deze versie. Het is de liefde. Het gaat erom dat zij zich realiseert dat die andere twee zoveel van elkaar houden, dat ze besluit zichzelf op te offeren. Maar het had ook de andere vrouw kunnen zijn die dat offer brengt.
Het weer speelt een belangrijke rol. Zeker als dat volledig omslaat. Heeft dat geen problemen opgeleverd tijdens het draaien?
We hebben lang moeten wachten, ja. Zeker op de regen en de sneeuw. Voor één shot hebben we een hele week moeten wachten, met de hele crew. Dat is de scène waarin zij sterft.
De hele crew heeft moeten wachten. In die gemeenschap?
We leefden in een paar huizen van de Mennonieten. Die lagen nogal verspreid. Ze leven niet in dorpjes, maar in velden. Zelf noemen ze het 'campos'. Wij leefden in zo'n campo, in twee huizen.
Is er in die tijd een hecht contact ontstaan?
Er was wel contact. De mannen praten wel wat Spaans. Niet echt goed, maar genoeg. En zij vertaalden voor de kinderen en de vrouwen. Maar er was altijd ergens een grens. Je praat met ze, maar echt vrienden word je niet. Onze levens zijn zo anders. Ze reizen niet, ze gaan niet naar plaatsen waar andere mensen zijn, zoals restaurants. Het is echt moeilijk. Wat mij betreft zijn het zeer orthodoxe mensen, fanatici.
Speelt hun religie een rol voor u?
Misschien bent u het niet met me eens, maar ik heb geprobeerd de religieuze component juist uit het verhaal te halen. Nogmaals, ik wilde een abstract liefdesverhaal maken over een man die niet kan kiezen tussen twee vrouwen. In wezen is hij een vrij man. Ook al behoort hij tot een gemeenschap waarin de meeste dat van binnen niet zijn. Je ziet dat hij de dingen doet, niet uit angst voor zijn geloof of uit angst voor de reacties van zijn omgeving, maar uit de pijn in zijn hart.
Jeroen Stout
Carlos Reygadas opent en sluit zijn derde film stellet licht (Stil licht) met twee briljante shots. Minutenlang aangehouden beelden van een zonsopgang en een zonsondergang, versneld afgespeeld maar niet met de haastig voorbijvliegende wolken die dat impliceert. Gedurende de shots beweegt de camera zich langzaam vooruit, stopt dan weer even, glijdt nog een stukje verder. De beelden zijn zo gecomponeerd, dat het voelt alsof je dit vuurwerk der natuur live bekijkt. In het openingsbeeld transformeren duistere vormen zich tot bomen, en maakt de donkere sterrenhemel ruimte voor licht oranje en vervolgens gloedvol blauw.
Boerenbruin
Joost Broeren
stellet licht
stellet licht
Minnares onder de Mennonieten
Voor de minutenlange natuuropnames waarmee Carlos Reygadas' stellet licht begint en eindigt schieten superlatieven tekort. Ook het verhaal over overspel en vergeving in de Mennonietengemeenschap dat zich daartussen ontvouwt mag er zijn.
Tussen deze boekeindes ontvouwt zich een klassiek menselijk drama: Johan is getrouwd met Esther, maar gaat vreemd met Marianne; alle drie gaan ze er kapot aan. Dat alles speelt zich af in de teruggetrokken protestantse gemeenschap van de Mennonieten - te vergelijken met de Amish, maar dan iets moderner - in de Mexicaanse plattelandsprovincie Chihuahua. Meer nog dan aan de beelden van het landschap geeft het openingsshot ruimte om te wennen aan het geluid van het land. Constant aanhoudende krekels, zacht ruisend graan, nu en dan een blaffende hond - alleen het licht is hier stil. En dan zitten we binnen, waar het tikken van de klok alle geluid van buiten wegdrukt. Johan, Esther en hun zes kinderen zitten om de tafel. Johan staat op en zet de klok stil; zolang de film duurt zal hij niet verder lopen.
De beelden waarin regisseur Carlos Reygadas (japón, batalla en el cielo) zijn verhaal vertelt zijn al net zo uitgekiend als dat eerste en laatste, bijna wiskundig in hun precisie (al klinkt dat te saai). In tegenstelling tot het eerste en laatste shot beweegt de camera zelden, zeker in het eerste uur van de film. Zelfs het perspectief staat grotendeels vast: acteurs zijn scherp als ze in het focusgebied staan en worden vager als ze zich daaruit bewegen, zonder dat bijgesteld wordt. Het resultaat zijn enkele prachtig gechoreografeerde scènes, met name die waarin Johan en maîtresse Marianne besluiten dat het zo niet verder kan. "Vrede is sterker dan liefde", houdt Johan zijn grote liefde voor.
Reygadas' keuze om te werken met niet-professionele acteurs die zelf tot de Mennonieten behoren maakt de setting tot in de details invoelbaar. Dat zit hem voor een groot deel in het Plautdietsch dat men er spreekt, een uitstervende variant op Duits en Nederlands. Maar ook op andere manieren wordt duidelijk dat de acteurs, en dus hun personages, op hun plek zijn in de omgeving die de film toont. Bijvoorbeeld in het boerenbruin van de mannelijke personages, de specifieke vorm van zonbruining die boeren eigen is: bruingebrande onderarmen en gezichten, de bovenarmen en het hoofd boven de hoedrand bleekwit.
Juist die authenticiteit maakt het dromerige formalisme, de bijna melodramatische climax in de regen en het letterlijk sprookjesachtige slot van de film te behappen. Een juweel.
Mexico, 2007
Productie: Jaime Romandia, Carlos Reygadas
Regie & scenario: Carlos Reygadas
Camera: Alexis Zabé
Montage: Natalia López
Art direction: Nogemi González
Met: Cornelio Wall Fehr, Miriam Toews, Maria Pankratz
Kleur, 127 minuten
Distributie: Filmmuseum
Te zien: op het Filmfestival Rotterdam en vanaf 14 februari
