Maart 2008, nr 297
Festival Mitte Bitte! Louis Hartlooper Complex, Utrecht
Maandag 10 maart, 19.00u, ferien (Thomas Arslan)
Dinsdag 11 maart, 19.00u, yella (Christian Petzold)
Woensdag 12 maart, 19.00u, sehnsucht (Valeska Grisebach)
Reserveren: 030-2320 450
Louis Hartlooper Complex
Tolsteegbrug 1, Utrecht
www.mittebitte.nl
www.louishartloopercomplex.nl
Neue Berliner Schule in Rialto, Amsterdam
Donderdag 13 maart, 19.30u, ferien (Thomas Arslan), aansluitend gesprek met de regisseur
Vrijdag 14 maart, 19.00u, nachtmittag (Angela Schanelec)
Vrijdag 14 maart, 23.00u, sehnsucht (Valeska Grisebach)
Zaterdag 15 maart, 16.00u, yella (Christian Petzold), aansluitend gesprek met de regisseur en o.a. Nanouk Leopold over de 'Neue Berliner Schule' en 'The Dutch Connection'
Zondag 16 maart, 16.00u, gespenster (Christian Petzold)
Zondag 16 maart, 19.00u, schläfer (Benjamin Heisenberg)
Reserveren (vanaf 13u): 020-6768 700
Rialto Filmtheater
Ceintuurbaan 338, Amsterdam
www.rialtofilm.nl
Neue Berliner Schule in Lantaren/Venster, Rotterdam
Zondag 16 maart, 15.00u, ferien (Thomas Arslan)
Maandag 17 maart, 19.30u, sehnsucht (Valeska Grisebach)
Dinsdag 18 maart, 19.30u, yella (Christian Petzold)
Woensdag 19 maart, 19.30u, schläfer (Benjamin Heisenberg)
Reserveren (vanaf 13u): 010-2772 277
Lantaren/Venster
Gouvernestraat 133, Rotterdam
www.lantaren-venster.nl
De Duitse film is hot. Publieksfilms als good bye, lenin!, sophie scholl - die letzten tage, der untergang en das leben der anderen staan wekenlang bovenaan de bioscoop Top 10, winnen Golden Globes en Oscars (of op z'n minst nominaties), kortom: de filmische verwerking van het Duitse verleden (Tweede Wereldoorlog, DDR- en Stasi-tijd) maakt een zegetocht over de wereld. Ook een veel ruigere en hedendaagsere film als gegen die wand van Fatih Akin kon nadat hij in Berlijn met een Gouden Beer was bekroond niet meer stuk. Maar er is ook nog een andere Duitse film, en die wordt nog veel te weinig vertoond, enkele uitzonderingen op het festival Film | Spiegel en het Filmfestival Rotterdam daargelaten.
Reden voor het Goethe Instituut, filmtheater Rialto, het Duitsland Instituut Amsterdam en de Filmkrant om gezamenlijk een programma samen te stellen met films die in onze ogen behoren tot het meest toonaangevende wat er de afgelopen jaren in Duitsland is gemaakt. We staan daarin niet alleen. De films die we hebben uitgekozen behoren tot de zogenaamde Berliner Schule, die een jaar of vijf geleden internationaal doorbrak toen Franse kranten en tijdschriften naar aanleiding van de film milchwald van Christoph Hochhäusler plotseling schreven over een 'Nouvelle Vague Allemande'. En opeens bleek er een nieuwe generatie filmmakers opgestaan, waarvan de meeste al een tijdje aan het werk waren en waarvan de harde kern werd gevormd door de Berlijners Thomas Arslan, Christian Petzold en Angela Schanelec, alledrie gelijktijdig opgeleid aan de Deutsche Film und Fernsehakademie Berlin.
Hun films zijn net als hun Franse voorlopers van de echte Nouvelle Vague een reactie op een 'cinéma de papa' , al zijn niet Jean-Luc Godard en François Truffaut hun grote voorbeelden, maar eerder Robert Bresson, om zijn werk met amateuracteurs, en Philippe Garrel, om zijn filmische worsteling met de opkomst van de nieuwe bohémien-burgerij in Frankrijk. De films van de Berliner Schule zijn streng en sober, ze richten zich op de tragische kaalheid van het alledaagse, op mensen die vervreemd dreigen te raken van hun eigen emoties en hun eigen omgeving. Het zijn films die ons adembenemend secuur laten zien hoe het leven voorbijgaat, langzaam soms en saai. Maar oh wat is dat spannend om te zien, want die ogenschijnlijke realiteit wordt ondermijnd door een dreiging die groter is dan de personages. Het is de anonieme welvaartsmaatschappij die zichzelf ondergraaft, het failliet van taal, het einde van de communicatie.
Net zoals de (toneel)schrijvers van existentialisme en absurdisme na de Tweede Wereldoorlog deden, belicht de Berliner Schule de stand van zaken in een posthistorische wereld waar de kilte van de Koude Oorlog nog niet is opgetrokken. En we zouden deze filmische ervaring natuurlijk niet van harte bij u aanbevelen als die beelden niet ook in hoge mate zouden bijdragen aan filmische bevrijding.
Dana Linssen
wolsfbergen.
Nanouk Leopold heeft geluk. Toen haar tweede film guernsey (2005) in de Quinzaine des réalisateurs in Cannes in première ging, werd hij onder meer vergeleken met het werk van Philippe Garrel. En toen vorig jaar wolfsbergen in het Forum van het Filmfestival Berlijn werd vertoond werd hij in de wandelgangen al een voorbeeld van 'Nouvelle Vague Allemande Neerlandaise' genoemd. Gekscherend natuurlijk. Maar bepaald niet vergezocht. Bekijk wolfsbergen als 'companion piece' bij Thomas Arslans ferien en het valt op hoezeer beide makers verwant zijn. In het zoeken naar beelden waaruit al het drama is weggezogen. In een realisme dat zowel neo-, hyper- psycho-, magisch- als surrealistisch is. In hun wantrouwen tegen de babbeldebabbeltaal als communicatiemiddel. Om het vervreemdende schijncontrast tussen natuur en menselijke natuur. En natuurlijk omdat beide films zich in een spookachtig sprookjesbos afspelen, van oudsher symbool voor het onderbewuste. Want ja, symboliek en realisme gaan heel goed hand in hand.
Nanouk Leopold is niet de enige lagelandse nieuwe filmmaker wiens werk meer betekenis krijgt als je het in een internationale context bekijkt. Ook David Lammers (langer licht, 2006), Margien Rogaar (maybe sweden, 2006), de Belgische Fien Troch (een ander zijn geluk, 2005), en zelfs tussenstand (2007) van Mijke de Jong en nadine (2007) van Erik de Bruyn (als je alle muziek eruit sloopt) zijn regisseurs en films die de blik richten op de naakte alledaagsheid van het bestaan.
Geen spelregels
De filmmakers van de Berliner Schule zijn geen school. In de begindagen werden ze ook wel Neue Berliner Schule genoemd, om zich te onderscheiden van de Berliner Realisten uit de jaren zeventig, en tegenwoordig heten ze weer 'Neue', omdat er steeds nieuwe filmmakers qua mentaliteit verwant zijn aan hun zoektocht naar onopgesmukte cinema. Er is geen manifest zoals bij Dogma, er zijn geen spelregels. Er is geen verkooppraatje. Er is een stijl. Er zijn kenmerken. Kaalheid is er een van. Eerlijkheid zou je het kunnen noemen. Het zoeken naar een waarheid die uit de beelden transcendeert, niet vertroebeld door plot, psychologiserende of moraliserende versierselen, en al helemaal niet door visuele krachtpatserij. Opvallend is dat de stills van de films die we voor deze special verzamelden eigenlijk ronduit saai zijn. Hoe is het mogelijk, denk je dan, terwijl die beelden door de duur die ze hebben, en het feit dat ze onbewogen bewegen esthetisch zo bevrijdend kunnen werken?
En dat is precies wat we zagen in het Amsterdam-Noord-zonder-hemel van David Lammers (net zoals de bossen zonder horizon van Arslan en Leopold). Dat is wat we zagen in de steriele straten en huizen van een ander zijn geluk (en bij Petzold en Leopold). Dat zijn die jonge mensen die uit alle macht proberen zich te wortelen in het braakland van de moderniteit in Margien Rogaars maybe sweden (en in het beschadigde burgerdom van Angela Schanelecs nachmittag, de films van Valeska Grisebach, nadine van Erik de Bruijn of Mijke de Jongs tussenstand).
Het is alsof er een vergrootglas wordt gelegd over levens die daardoor tegelijkertijd scherp en diffuus worden. Alsof de toeschouwer de spiegel voor de personages is. Ze kijken langs je heen, langs de camera, in de verte, ergens achter je. Tijd om het leven niet langer de rug toe te keren.
DL
Op zaterdag 15 maart zal Nanouk Leopold na afloop van de vertoning van yella in het Amsterdamse Rialto-theater in gesprek gaan met regisseur Christian Petzold. Aanvang ca. 17.30u. Voor meer informatie: www.rialtofilm.nl
sehnsucht.
Ook zo'n behoefte aan zon, rust en natuur? Nou, vergeet het maar: het laatste waar de moderne mens zich beter door voelt, is vakantie. Vraag maar na bij psychologen. Die weten dat de meeste relaties stuk lopen gedurende de zomervakantie en dat de kerstvakantie van oudsher de tijd voor gegarandeerde familieruzies is. Of kijk het maar na bij Duitse filmers als Thomas Arslan (ferien), Angela Schanelec (nachmittag) of Matthias Luthardt (pingpong), die de zomervakantie filmisch uitbuiten als de ultieme horrorzone van het burgerlijk bestaan. Het gapende gat tussen verlangens en realiteit: dát is vakantie. Want waar het drukke bestaan van alledag de bestaande orde door regelmaat in stand pleegt te houden, helpt de vakantie om elk beredeneerd staketsel onder een te zware last aan vrijheid in elkaar te donderen. Langzaam, sluipend, maar zeker.
Zwembad
In Arslans ferien komt een familie tijdens de zomervakantie samen om uit elkaar te vallen. Het buitenhuis met de lommerrijke tuin in de langs de Poolse grens gelegen Uckermark is geen Hof van Eden maar een met het lichaam vergroeid korset dat Arslan schildert in kaders even strak en onontkoombaar als de onvrijheid van het familiaire samenzijn zelf. Steevast eindigen de vakanties van de Neue Berliner Schule dan ook desastreus.
Sterft het familielid dat in ferien zijn einde vindt nog een natuurlijke dood; de bedrieglijk beheerste kalmte van nachmittag mondt uit in een zelfmoord en in ping pong eindigt de zomervakantie met een sarcastische vorm van moord. Die daad is het gevolg van het verraad dat de jonge Paul ervaart tijdens het verblijf bij zijn oom, tante en neef na de zelfmoord van zijn vader. Ze wonen in een hermetisch huis met een traliedeur waar allerhande regels gelden. In het zwembad in de ruime tuin mag niet gezwommen worden. Paul knapt het op, maar kan er niet meer van genieten als het eenmaal met water is gevuld; hij is volgelopen als het bad, met de onverschilligheid, zelfhaat en tirannie van de volwassen familieleden waar hij de zomer mee doorbracht. Hij voelt zich verraden en stelt een radicale daad.
Stadsmens
Op een vergelijkbare manier spelen verraad en destructiviteit een rol in klassenfahrt uit 2002, waarin een tripje van een schoolklas naar Polen uitmondt in een tragedie. Regisseur Henner Winckler zei in een interview voor een Duitse website over het waarom van het situeren van zijn film in het Poolse kustplaatsje Miedzyzdroje: "Mijn basisidee was om in elk geval in het buitenland te draaien, omdat ik een situatie van vreemdheid wilde neerzetten, die je anders alleen uit de vakantie kent." In milchwald (2003) van Christoph Hochhäusler is het Poolse buitenland zo 'vreemd' dat het verwordt tot het toneel van een surrealistisch sprookje. milchwald is een modern Hans en Grietje over twee kinderen die door hun letterlijk boze stiefmoeder uit de auto worden gezet en in de natuur worden achtergelaten.
Christian Petzold gebruikte de grens tussen stad en natuur evenzeer in zijn eigen surrealistische thriller yella en in gespenster. In Arslans ferien blijkt hoe de moderne stadsmens zichzelf niet meer in de vrije natuur hervindt. Vakantie is een woord dat 'vrije tijd' betekent, maar uit dezelfde familie als 'leegte' stamt, van het latijnse begrip vaco, dat 'leeg zijn' betekent. In handen van de filmers van de Neue Berliner Schule ontaardt wat een lichtmakende, opluchtende, bevrijdende leegte zou moeten zijn tot een drukkende, confronterende, verpletterende leegte waarin het ontbreken van alledaagse routine in combinatie met onvervulde verlangens en het voortdurend op elkaars lip zitten, ontaardt in onbehagen en verraad aan jezelf of anderen.
Karin Wolfs
Thomas Arslan ter gelegenheid van de première van ferien op de Berlinale 2007 met actrices Anja Schneider, Angela Winkler en Karoline Eichhorn. (foto: ANP).
Met zijn eerste speelfilm sinds zes jaar laat de Duits-Turkse regisseur Thomas Arslan (1962) het multiculturele Berlijn achter zich om zich met een 'gutbürgerliche' Duitse familie terug te trekken in hun landhuis in de bossen van de Uckermark, ten noorden van Berlijn. Vijf jaar duurde het voordat de regisseur van films als geschwister (1997), dealer (1999) en der schöne tag (2001), een drieluik over jonge Turken in Duitsland, zijn Tsjechov-achtige familieportret kon realiseren. De reden zal Nederlandse filmmakers niet onbekend in de oren klinken: de financiering van de film, waar de ZDF een belangrijke rol in zou spelen, werd op het laatste moment teruggetrokken. Toch liet het project Arslan niet los (en vice versa), waardoor hij het uiteindelijk voor een veel kleiner budget (rondom een half miljoen euro) in een uitgeklede versie alsnog realiseerde. Het is een film "zonder dramatische acrobatiek geworden", vertelde de regisseur vorig jaar tijdens een publieksgesprek op het festival voor de Duitse film in Ludwigshafen.
Geïmplodeerd
Waar familie is, ligt drama op de loer. Maar Thomas Arslan laat de ergste confrontaties buiten beeld plaatsvinden, of helemaal niet meer gebeuren, zo emotioneel geïmplodeerd zijn zijn personages. Tien mensen en vier generaties treffen elkaar in dat buitenhuis, maar zelden in hetzelfde kader. Arslan: "Een familie is een emotioneel krachtveld, met aantrekkings- en afstotingsmechanismen. In dramatische zin is dat een interessante constellatie, omdat je de reden dat mensen bij elkaar zijn niet meer hoeft uit te leggen. Ze zijn familie. Dus kun je je helemaal richten op die onderstromen. Dat gaf me een kans om me te richten op de onderlinge verhoudingen: verschillende aspecten van liefdesrelaties en familiebetrekkingen."
De vergelijking met Maksim Gorki's toneelstuk 'Zomergasten' of het werk van Anton Tsjechov, met zijn 'psychologisch realisme' sowieso een belangrijke inspirator voor de films van de Berliner Schule, ligt voor de hand. Arslan: "Tsjechov en Gorki laten zien dat als mensen eenmaal in hun 'buiten' zijn, dat dan al die alledaagse dingen er opeens niet meer toe doen. Ze hebben als het ware geen beroep, geen beslommeringen, geen geschiedenis meer. Dat idee sprak me wel aan in het begrip 'vakantie'. Het is duidelijk dat deze mensen uit een bourgeoisfamilie komen die betere tijden heeft gehad (zie Tsjechov), maar ik denk niet dat je iemands gedrag helemaal vanuit zijn sociale omstandigheden kunt verklaren."
Indiscreet
Hoewel het niet op de voorgrond dringt, heeft de film stilistisch een streng formeel concept. Arslan: "Het duurt lang voordat je de precieze familiebetrekkingen in de gaten hebt, omdat het lang duurt voordat je alle personages met elkaar in het kader hebt gezien. Ik heb er bovendien voor gekozen om de camera op afstand te houden. 's Nachts blijft hij bijvoorbeeld buiten rondhangen, indiscreet, maar toch op afstand. En behalve in het bos, houd ik de personages ook in het kader gevangen. Het is een beklemmende omgeving. Je ziet zelden lucht of horizon. Dat geeft op een op zich realistisch portret een bijna surrealistische atmosfeer. Ik hou ervan als film de concrete, tastbare werkelijkheid injecteert met iets dat ongrijpbaar en misschien wel onheilspellend voelt. Dat is een soort vervreemding die mensen ook dwingt om beter te gaan kijken, actief te blijven tijdens het kijken naar een film. En het is onzin om te zeggen dat dat moeilijk is. Dat is gewoon een andere kijkhouding. Dat is ook mijn eigen kijk op het leven: heel tastbaar en tegelijkertijd onwerkelijk."
DL
ferien (Thomas Arslan, 2007, 91')
ma 10 mrt, 19u, Louis Hartlooper Complex
do 13 mrt, 19.30u, Rialto
zo 16 mrt 15u, Lantaren/Venster
Thomas Arslan zal aanwezig zijn bij de vertoning op 13 maart in het Amsterdamse filmtheater Rialto.
Christian Petzold op de set van yella.
"Spoken? Dat zijn figuren die in tussenrijken leven. Hoe ze daar terechtgekomen zijn, is meestal al vergeten. Misschien weten ze zelf niet eens meer hoe ze in die twilight zone, illegaliteit, anonimiteit terecht zijn gekomen. Ze zijn op zoek naar erkenning, identiteit, een eigen plek." De Duitse regisseur Christian Petzold vertelt over een van zijn meest geliefde thema's, een dag nadat op het Filmfestival van Berlijn vorig jaar competitiefilm yella in première is gegaan.
Het is het derde deel uit zijn 'Gespenster (spoken) Trilogie'. Die begon in 2003 met wolfsburg, over een autoverkoper die doorrijdt na een aanrijding. Het vervolg uit 2005 kreeg de titel gespenster mee, over een ouderloze tiener die op een dag tegenover een vrouw komt te staan die haar moeder beweert te zijn. Maar in wezen begon Petzolds 'begeestering' al bij zijn speelfilmdebuut die innere sicherheit uit 2000. Want die had hij aanvankelijk ook al 'Gespenster' genoemd. Daarin vertelde Petzold over de al jaren voortvluchtige linkse terroristen Hans en Clara, die voor hun tienerdochter Jeanne proberen een zo normaal mogelijk gezinsleven in stand te houden.
Dwalen
Petzold: "Toen we die innere sicherheit draaiden, gaf ik de Vliegende Hollander mee als basismythe aan alle acteurs. De Vliegende Hollander die ertoe veroordeeld is eeuwig over de zeeën te dwalen, om slechts eens in de 100 jaar ergens aan te mogen leggen. Niet als hij liefheeft, maar pas als er van hem wordt gehouden mag hij aan land blijven. Maar waarom hij tot die straf veroordeeld is, weet niemand meer. Net als destijds met de RAF. Iedereen wist: die rijden over snelwegen en leggen bommen. Maar niemand wist meer hoe het echt zat met de '68'ers, of wat het situationisme en het structuralisme waren. Toen hadden we het begrip spook voor het eerst in zijn essentie te pakken."
Yella is de naam van een Oost-Duitse vrouw die de Elbe oversteekt voor een nieuwe toekomst in het Westen. Ze vindt er werk als assistente van investment banker Philip, die haar vraagt hem te begeleiden naar onderhandelingsgesprekken.
Petzold: "Yella wil de regels van het spel leren. Ze zit er in het begin maar bij als iemand bij een Engelse les die hij niet begrijpt omdat hij het vocabulaire niet heeft geleerd. Maar al heel snel wordt ze een modelleerling die denkt dat als ze de taal spreekt ook het bijbehorende leven kan leiden. Maar zoals alle Lulletjes Rozenwater kent ze misschien wel een paar regels van de etiquette, maar beheerst ze niet de achterliggende moraliteit van het Venture Capital. Dat maakt dat ze overdrijft, een grens overschrijdt, met noodlottig resultaat. De tragedie van het verhaal is dat ze aan de verstoring van haar eigen verlangens werkt. Dat is natuurlijk ook een metafoor voor het kapitalisme. We verstoken ons leven, offeren het op."
Uitzicht
Petzold vertelt zijn verhaal in weloverwogen, weidse kaders, geschoten door zijn vaste cameraman Hans Fromm. Het liefst laat hij een shot net iets te lang staan, om de leegte invoelbaar te maken die een samenzijn omringt. Voor yella liet hij zich helpen door de desolate parkeerterreinen tussen de glimmende kantoorflats op het Expo-terrein in Hanover, waar yella zich grotendeels afspeelt. Petzold: "Dat terrein is de kunstzinnige wereldtentoonstelling van het kapitalisme, met ongelooflijke paviljoens en kunstmatige parklandschappen: de Rem Koolhaas-architectuur. Maar die terreinen zijn er niet om begaan te worden. Je vindt er geen liefdespaartjes of picknickende gezinnetjes, maar hooguit een gestoorde rentenier met drie honden. Daar is het ook niet voor. Het is er alleen om een uitzicht te geven vanuit die kantoren. Yella wil in de positie komen om dat uitzicht te zien."
Petzold: "Het spook als figuur ís eigenlijk de moderne cinema. Kijk maar naar de Amerikaanse films over mensen die alles hebben: een auto, familie, werk. En dan na vijf tot zeven minuten gebeurt er iets. Ofwel door de natuur, of criminaliteit of hartstocht vallen mensen uit de normaliteit en struikelen ze in het rond. Filmverhalen beginnen pas als de oppervlakte scheurt. Daarom zijn tussengebieden, overgangen, grenzen ook zulke interessante gebieden. De mensen in mijn films willen graag terug naar de normaliteit, maar die droom is al verdampt. Wat overblijft, zijn de spoken, en die zijn zeer alledaags. Iedereen kent ze. En iedereen heeft ze als buren."
KW
Dit is een verkorte versie van een interview met Christian Petzold dat in maart 2007 in de Filmkrant verscheen.
yella (Christian Petzold, 2007, 89')
di 11 mrt, 19u, Louis Hartlooper Complex
za 15 mrt, 16u, Rialto
di 18 mrt, 19.30 uur, Lantaren/Venster
Op zaterdag 15 maart spreekt Christian Petzold met regisseur Nanouk Leopold na afloop van de vertoning van yella in het Amsterdamse filmtheater Rialto. Aanvang ca. 17.30u. Voor meer informatie: www.rialtofilm.nl
ferien
yella
nachmittag
sehnsucht
gespenster
schläfer
Klik hier voor de Lezersaanbieding (pdf).
Schaduwbos
"Gek hoe dat gaat", zegt Sophie tegen haar zus. "Eerst verheug je je erop iedereen terug te zien, en dan..." Ze maakt haar zin niet af. Dat hoeft ook niet, want wat er 'dan' gebeurt, staat nou juist centraal in Thomas Arslans film ferien, over een familie die zich nog één keer in een buitenhuis verzamelt om de zomervakantie door te brengen. Sophie is de laatste die arriveert. Het huis is van haar moeder Anna, die er woont met haar tweede man Robert en hun zoon Max. De alleenstaande Sophie en haar zus Laura, die met haar gezin is gekomen, zijn kinderen uit een vorig huwelijk. Tot slot zijn er ook nog de grootmoeder en het vriendinnetje van Max.
Naarmate de vier generaties omspannende familie zich beter laat kennen komt aan het licht dat praktisch iedereen er eigenlijk naar verlangt ergens anders te zijn. Arslan zet zijn personages bijna steevast in de schaduw, filmt een dicht bebladerd bos waar de zon maar niet tussen de takken doorkomt. Nooit zijn de familieleden echt samen; steeds ontbreekt er wel iets of iemand in de schilderachtige tableaus. Doordat Arslan zijn personages van een afstand observeert, laat hij de kijker de verwijdering tussen de familieleden voelen. Allemaal zijn ze zich er op de een of andere manier van bewust hoe de tijd verstrijkt en alles verandert. Arslan geeft de vergankelijkheid een gezicht door de wind te filmen die door de bomen en het lange gras waait. Alleen Laura's jonge kinderen spelen nog onbekommerd in de paradijselijke tuin. De rest is in gedachten al vertrokken.
KW
ferien (Thomas Arslan, 2007, 91')
ma 10 mrt, 19u, Louis Hartlooper Complex
do 13 mrt, 19.30u, Rialto
zo 16 mrt 15u, Lantaren/Venster
Rode blouse
Het schillen van een sinaasappel wordt een mysterieuze handeling in yella, Christian Petzolds minimalistische drama, of beter gezegd: alledaagse horror. Petzold bewijst dat je een spannende film kunt maken over hele gewone dingen, zoals het ruisen van de bomen en het krassen van een kraai. Dit derde deel uit Petzolds 'Gespenster'-trilogie, over de spoken van alledag die vooral de mensen treft die het goed voor elkaar lijken te hebben, is ook een aanrader voor liefhebbers van lege-parkeerplaatsen-films als l'emploi du temps, in retrospectief een nog baanbrekender film dan bij zijn uitbreng.
yella, genoemd naar zijn ondoorgrondelijke protagoniste, speelt zich af in de ultrasaaie wereld van de boekhouders en investeerders, maar ook aan die wereld zit een vreemd kantje. Want waarom draagt Yella bijvoorbeeld de hele film door dezelfde rode blouse? Na het faillissement van Yella's vorige werkgever, met de geweldig vage naam Alpha Wings, gaat ze aan de slag als partner van een investeerder die een slaatje wil slaan uit noodlijdende bedrijven. Yella is als koele, onpeilbare vrouw geknipt voor de rol van kritische boekhoudster die elk gesjoemel op de balans onmiddellijk opmerkt. Terwijl er keihard wordt onderhandeld, verschuift de aandacht van de film zich naar kleine aberraties in de wereld van Yella, zoals een televisie met alleen maar ruis of een glas water dat op de grond valt. En dan wordt het plots ook toepasselijk dat de schimmige Yella in een anoniem hotel woont. Maar het doet er niet toe hoe de vork in de steel steekt. yella is een ongrijpbare film, net als zijn in het kantoorpark verdwaalde hoofdpersonages.
Mariska Graveland
yella (Christian Petzold, 2007, 89')
di 11 mrt, 19u, Louis Hartlooper Complex
za 15 mrt, 16u, Rialto
di 18 mrt, 19.30 uur, Lantaren/Venster
Bourgeoislandschap
Het Filmfestival van Rotterdam heeft het afgelopen decennium keurig de vijf speelfilms van de Duitse actrice, scenariste en regisseuse Angela Schanelec (46) vertoond. Haar meest recente film nachmittag stond op het afgelopen festival zelfs in het maestro-programma Kings & Aces. Toch zijn de films van Schanelec nooit opgepikt door een Nederlandse distributeur. Vreemd wel. In de Berlijnse villa aan de Potsdamer See, waar het onderhuidse drama van nachmittag gedurende enkele lome zomerdagen speelt, is het spannend genoeg. In een opvallend zelfverzekerde en beheerste stijl zwerft Schanelec door het Berlijnse bourgeoislandschap van schrijvers, acteurs en studenten die in een zesmansformatie klem blijken te zitten tussen hun rijkdommen: de brede, lommerrijke laan aan de voorzijde en het prachtige, spiegelende meer aan de achterzijde van het riante huis. Behalve het materiële gevang, toont Schanelec ook de emotionele wonden die continue zelfreflectie, of noem het gewoon egocentrisme, veroorzaken. Lamme levens zijn het, die Schanelec opdiept, maar omdat ze in het treurspel ook licht en liefde laat doordringen en de mensen niet veroordeelt, hypnotiseert het. Schanelec goochelt dan lustig met tegenstellingen en verwachtingen. Zelf speelt ze de moeder/actrice met het magere, nerveuze lichaam die dan weer een zachte, meisjesachtige stem blijkt te hebben. En de bijrol van het studerende buurmeisje kan na verloop van tijd opeens een hoofdrol blijken. Niet bij de tekst, maar bij de sfeer van Tsjechovs toneelstuk 'De meeuw' ging Schanelec te rade, waardoor in nachmittag een mooie, heldere echo doorklinkt van de verwikkelingen in de 19de-eeuwse bovenklasse in Rusland. En dat alles aan een rimpelloos meer net even buiten Berlijn.
Belinda van de Graaf
nachmittag (Angela Schanelec, 2007, 97')
vr 14 mrt, 19u, Rialto
Onbehagen
Waar verlangen ze naar? Waar hunkeren ze naar? De man en de vrouw die zo, oh zo gelukkig met elkaar zijn, dat ze wel voor elkaar willen sterven. Dat ze gewoonweg met elkaar kunnen zingen: "Ich möchte ein Eisbär sein, im kalten Polar, dann müsste ich nicht mehr schreien, alles wär so klar." Maar zo simpel is het niet in de tweede bioscoopfilm van Valeska Grisebach (Bremen, 1968). Haar mein stern draaide in 2002 op het IFFR, maar sehnsucht is nu pas voor het eerst in Nederland te zien. Hoe diepgevroren de meeste mensen hun emotionele leven ook beleven, er komt dat moment dat iets je voorgeprogrammeerde patronen in de war schopt. Dat Markus zich niet meer in de armen van Ella bevindt maar in die van Rose. Zo bijna onverschillig dat het pijn doet tekent Grisebach in sehnsucht een landkaart van verlangen en onbehagen. Met amateuracteurs en locaties en situaties die zo zorgvuldig geresearched zijn dat het wel een documentaire lijkt, trekt sehnsucht een flinterdun vliesje over de werkelijkheid. De briljante slotscène zet alles in het juiste perspectief. Of beter gezegd: in het verkeerde. Een ding is duidelijk: het leven is niet tot een verhaal te reduceren. sehnsucht was in Duitsland inzet van een debat over de vraag of critici dit soort films wel mogen steunen als er maar weinig mensen naar gaan kijken. Ga maar gewoon kijken. Dat wordt beloond.
DL
sehnsucht (Valeska Grisebach, 2006, 88')
wo 12 mrt, 19u, Louis Hartlooper Complex
vr 14 mrt, 23u, Rialto
ma 17 mrt, 19.30u, Lantaren/Venster
Spookarchitectuur
gespenster ('geesten') is geen film die je verleidt. Hij laat zich van een afstandje bekijken en net als hij zich bloot geeft, loopt hij weer weg. Alsof hij geen zin heeft om zich te laten kennen. Nina heeft geen moeder, Françoise geen dochter, en Toni wordt overal uitgespuugd. De paden van de drie vrouwen kruisen als Françoise op straat in Nina haar jaren geleden ontvoerde dochter herkent. De camera houdt onze ogen gericht op de lege straten en pleinen en er is bijna geen interactie met andere mensen. We zien hotellobby's, winkels en instellingen: de architectuur van de anonimiteit. Wat zich in de hoofden van Nina, Toni en Françoise afspeelt mogen we raden. Alleen tijdens een filmauditie vertelt Nina iets over het verleden maar we komen nooit te weten wat er echt gebeurd is. Zoals we heel veel dingen in de film níet zien gebeuren: een aanranding, een ontmoeting, seks, diefstal. Het blijft suggestie. Ook de laatste scène, die zou moeten verklaren hoe het verhaal in elkaar zit, is eigenlijk geen verklaring. Christian Petzold suggeréert alleen dat het allemaal anders had kunnen zijn, dat verleden en toekomst ook geesten zijn die rondwaren. We blijven gissen. Zijn afstandelijke stijl past perfect bij het verhaal dat hij wil vertellen. Het is waar: de film laat ons niet dichtbij komen. Maar waarom zou dat moeten? De kilte en afstand van de film zijn de kilte en afstand waar Nina, Toni en Françoise mee leven. En die is te voelen.
Ronald Rovers
gespenster (Christian Petzold, 2005, 85')
zo 16 mrt, 16u, Rialto
Pseudovriendschap
Is het leven één grote maskerade van toneelspelende mensen, die hun ware bedoelingen verbergen? Heeft iedereen een geheime agenda? Zijn integriteit en openheid loze woorden in het leven? Wapens om doelen te bereiken? Benjamin Heisenbergs debuutfilm schläfer roept veel vragen op. De film voert de jonge wetenschapper Johannes Merveldt op, die een prestigieuze onderzoeksbaan aan de universiteit van München krijgt. Met zijn Iraanse collega Farid stort hij zich op baanbrekend virulogisch onderzoek. De twee lijken het goed te kunnen vinden met elkaar, maar onder de vriendschap ligt een drabbige werkelijkheid. Johannes is door de Duitse inlichtingendienst geronseld om Farid in de gaten te houden. Bewijzen zijn er niet, maar de Iraniër wordt als een terroristisch risico gezien. Er is meer dat de verhouding verziekt. Beide mannen vallen voor dezelfde vrouw. Ze trekken gezellig met haar op, maar onderhuids leveren ze een hevige concurrentieslag. Ook in hun werk is (pseudo)-vriendschap het laagje vernis dat een bikkelharde strijd verhult. Hier draait het om wie met de eer van hun onderzoeksresultaten gaat strijken Wie krijgt de credits?
Hoe moeten we schläfer interpreteren? Gaat de film over universeel menselijk gedrag? Behoort het gedrag van Johannes en Farid, die beiden graag gewelddadige computerspelletjes spelen, tot het normale menselijke verkeer? Is sociaal-darwinisme de leidraad in de menselijke omgang? Als dat zo is, hoe zit dat dan bij ons? Hebben wij moreel ook een januskop? Aardig van buiten, bikkelhard van binnen? Het zijn onrustig makende vragen. We kunnen de film ook cultuurkritisch interpreteren. Gaat schläfer over het dolgedraaide kapitalistische systeem, waarin door meedogenloze concurrentie iedereen elkaars vijand is? Dwingt het kapitalisme tot immoreel handelen? schläfer is een hersenactiverende film.
Jos van der Burg
schläfer (Benjamin Heisenberg, 2005, 100')
zo 16 mrt, 19u, Rialto
wo 19 mrt, 19.30u, Lanteren/Venster
