November 2008, nr 304

De geruchtenmachine

Wonder

Een Nederlandse film die met 240 kopieën uitgaat in het buitenland? Net zo waarschijnlijk als sneeuw in zomer. Toch is dat wat met David Verbeeks
shanghai trance in China gebeurt. De artfilm over de moeizame liefdesverhoudingen van drie jonge stellen in Shanghai wordt in China onder de titel city of trance met 240 kopieën in achtentachtig steden uitgebracht. Verantwoordelijk voor het wonder is de Shanghai Film Group, zegt Verbeek aan de telefoon in Shanghai, waar hij een korte fictiefilm over een gigolo maakt. "De Shanghai Film Group ziet commercieel brood in de film." Merkwaardig voor een kleine artfilm die in Nederland slechts een paar duizend bezoekers trok? Verbeek vindt van niet. "Jonge Chinezen herkennen zich in de film. De verhalen staan dicht bij hun leven." Om het wonder mogelijk te maken heeft de maker wel stevige concessies moeten doen aan de censuur. "De film is twintig minuten ingekort. Hij is minder traag en bevat nu jammer genoeg minder seksscènes." Net als Ang Lee, die uit lust, caution voor de Chinese markt seksscènes knipte, noemt Verbeek het knipwerk het minst kwade van twee kwaden. "Ik vind het belangrijk dat mijn film in China te zien is. Dat weegt het zwaarst." Verbeek , die voor het maken van shanghai trance twee jaar in Shanghai woonde, is nog lang niet uitgefilmd in China. "Na de gigolo-film ga ik volgend jaar maart in Taipei in Taiwan in het kader van het project De Oversteek van de VPRO en het Filmfonds weer een speelfilm maken. Hij heet r u there."

Huiskamerdocu's

Altijd al een film willen zien bij een Amsterdamse filmmaker thuis? Dat kan dit jaar op het Shadow Festival, het kleine documentaire festival dat de luis in de pels van IDFA wil zijn. Dit jaar creëert het festival, dat van 21 t/m 26 november wordt gehouden, de mogelijkheid om bij drie filmmakers thuis documentaires te kijken. Wie de makers zijn en of ze ook koffie aanbieden is nog niet bekend. Festivaldirecteur Stefan Majakowski noemt het idee Cinema d'amis. "Het past bij de intieme opzet van het festival dit jaar. We houden het kleinschalig." Majakowksi ontkent dat de kleinschaligheid een financiële reden heeft. "Je bedoelt dat onze subsidieaanvraag door de Amsterdamse Kunstraad is afgewezen? Dat was inderdaad bepaald geen aanmoediging, maar we roeien altijd al met de riemen die we hebben." Hoe lang die riemen zijn? "Lang genoeg om tot nu toe ieder jaar weer het festival te organiseren. Volgend jaar zien we wel weer verder." Het festival wordt dit jaar gehouden in de Doelenzaal aan de Kloveniersburgwal in Amsterdam. Zoals altijd is er minstens even veel aandacht voor praten over als voor kijken naar film. De hoofdgasten, Sean McAllister (settlers, the liberace of baghdad) en Pawel Pawlikowski (last resort, my summer of love; zie foto) houden lezingen en er is volop ruimte voor discussie. Vindt Majakowski het Shadow Festival nog even relevant als acht jaar geleden? "Anders dan IDFA vertonen wij niet alleen films, maar zetten ze ook in een context. Ik zie wel dat IDFA van ons leert." Of Majakowski ook van IDFA leert? "Dat kan ik niet zeggen."

Gezocht: profeten

De Gouden Kalveren-jury van het Nederlands Film Festival kraakte harde noten in de considerans bij het juryrapport. Zo vroeg de jury zich af of Nederlandse filmmakers wel eens buitenlandse films zien en om zich heen kijken in de samenleving. Ook was ze op zijn zachtst gezegd niet onder de indruk van iedere Nederlandse film. "Vaak stelde de jury zichzelf de vraag: waarom heeft een fonds hiervoor geld voorzien, waarom hebben die individuen hun eigen geld hieraan gewaagd?" Niet iedereen was 'amused' door de suggestie dat Nederlandse filmmakers onnozelaars zijn die niet verder kijken dan hun neus lang is. Pieter Verhoeff, de regisseur van de brief voor de koning (zie foto), noemt de considerans 'een merkwaardig stuk'. "Ik ben niet de enige want veel genomineerde en gelauwerde filmmakers vonden dat ook." Verhoeff wil er verder weinig over zeggen, want hij wil niet het verwijt te krijgen dat hij rancuneus is, omdat zijn film de brief voor de koning buiten de prijzen viel. "Ik heb thuis dagen lopen mopperen, maar daarna was het over." De tekst van de considerans is geschreven door jurylid Jan van Dierendonck, die in België zijn sporen verdiende als producent, documentairemaker en filmambtenaar. Waarom hij zo van leer trok tegen de Nederlandse filmwereld? "Dat moet je niet exclusief op Nederland betrekken. In andere Europese landen is het niet anders. Van de 260 Franse films per jaar zijn er tien interessant. Het is toch raar dat er van alles aan de hand is in de wereld - bij jullie zijn zelfs politieke moorden gepleegd - maar dat je er niets van terugvindt in films. Een goede filmer moet een profeet zijn van zijn tijd." Beetje romantische opvatting? "Ik heb niets tegen amusementsfilms, maar er moeten ook films zijn over de stand van zaken in de samenleving." Van Dierendonck erkent dat de scherpe kritiek ook te maken heeft met het in korte tijd zien van 33 (!) Nederlandse speelfilms. "Ik wil niet de vreemdeling zijn die het beter weet, maar waarom maakt het Nederlands Film Festival geen selectie?" Op de verdeling van de Gouden Kalveren wil hij niet ingaan. "Ik ga niet vertellen waarom calimucho en de brief voor de koning geen nominaties of Kalveren kregen, want dan klap ik uit het juryberaad."

Divastalker
Waar gaat zorgzaamheid over in vampirisme en parasitisme? De Nederlandse Vera Iwerebor vroeg het zich twee jaar geleden af toen ze in Los Angeles de 96-jarige Anita Page bezocht voor een film over haar leven. De filmmaakster trof niet alleen de filmdiva uit de tijd van de zwijgende cinema aan, maar ook veertiger Randal Malone. De man, die als acteur de kost verdient met optredens in B-horrorfilms als house of flesh mannequins en frankenstein rising, zei zich over Page te hebben ontfermd. Iwerebor ziet het anders: "Hij is een obscene figuur, die de levens van oude Hollywoodsterren binnendringt om er zelf beter van te worden. Hij vertelde mij dat hij Pages huis zou erven." De op 6 september van dit jaar overleden Page was niet de eerste stokoude diva die Malone inpalmde Op zijn website vermeldt hij trots dat hij het woord voerde op de begrafenis van Ginger Rogers. Ook blijft niet onvermeld dat hij in 2001 de kist droeg van actrice Ann Miller, die als bijna tachtigjarige nog was te zien in David Lynch' mulholland drive. Iwerebor denkt met afgrijzen terug aan de ontmoeting met Malone. "De sfeer in huis bij Anita Page hing tussen psycho en sunset boulevard in." Over haar bezoek maakte ze de half uur durende documentaire a silent star, die vorige maand op het Londense filmfestival Raindance, dat zich richt op onafhankelijke films, te zien was. De filmmaakster heeft de smaak te pakken en wil nu een film maken over de 90-jarige Diana Sera Carey - bijnaam: Baby Peggy - die ook in de tijd van de zwijgende cinema glorieerde. Hopelijk weet Malone niet waar deze diva woont.

'Anita Page and the ideal screen type', 1928.

Identificatieplicht vijfjarigen
Heeft u al een identiteitskaart voor uw zoon of dochtertje aangevraagd? Als het aan minister van Justitie Hirsch Ballin ligt, moeten ook kinderen zich binnenkort bij de bioscoop kunnen legitimeren. Het is het gevolg van het voorstel van zijn voorganger Donner om artikel 240A in het wetboek van strafrecht, dat aanbieders van schadelijk materiaal aan jongeren beneden zestien jaar strafbaar stelt, stringent na te gaan leven bij de Kijkwijzer. Bioscoopexploitanten worden tot nu toe bestraft als ze de leeftijdsgrens van 16 jaar overtreden. De andere leeftijden - 6, 9 en 12 jaar - worden gehanteerd als adviezen aan ouders, maar de minister wil ook overtreding van deze leeftijden strafbaar stellen. Het betekent dat een bioscoop die een vijfjarige toelaat bij een film van zes jaar en ouder een waarschuwing of een boete kan krijgen. Bioscoopexploitanten moeten dus bij kinderen naar identiteitskaarten gaan vragen om hun leeftijd te controleren. Absurd, vindt D66-Kamerlid Boris van der Ham, die vragen aan de minister heeft gesteld: "Wij willen niet naar een samenleving waar kinderen van vijf zich moeten identificeren." Hoe Kijkwijzer tegen de ministeriële actie aankijkt? Persvoorlichter Paul Verstraeten formuleert het diplomatiek. "Wij zien geen aanleiding om de Kijkwijzer te herzien. Onze ervaring is dat ouders en bioscopen de leeftijden serieus nemen." Bespottelijke optreden van Hirsch Ballin? "Dat zijn uw woorden." Wordt vervolgd.

Donker Afrika
"Ik kan het werkelijk niet begrijpen", zegt directeur Heidi Lobato van het festival Africa in the Picture over het negatieve advies van de Amsterdamse Kunstraad over de subsidieaanvraag van het festival. "Het kunstenplan van de gemeente heeft als doelstelling het met elkaar verbinden van groepen mensen. Laat dat nou precies zijn wat wij met ons festival doen. Wij passen helemaal in het cultuurbeleid van de stad, maar toch krijgen we een negatief advies." Het festival had 150 duizend euro per jaar aangevraagd. Als het dat geld niet krijgt, ziet het er somber uit voor Africa in the Picture. Lobato: "Dan zijn we terug bij af. Ik denk wat we dan verdwijnen." Zover is het nog niet. Lobato hoopt dat haar mondeling toegelichte bezwaar bij de commissie cultuur van de gemeenteraad iets uitricht. "Ik hoop dat politieke partijen zich achter de oren krabben." Het negatieve advies van de Kunstraad wijt ze aan onwetendheid. "Men vergelijkt ons met IDFA, maar we zijn iets heel anders. Bij IDFA zie je films over Afrika van westerse filmmakers, maar wij zijn een platform voor filmmakers uit Afrika en Afrikaanse makers in de diaspora." Wat er verloren gaat als Africa in the Picture verdwijnt? "Er zijn zoveel interessante ontwikkelingen in Afrika. De wereldstad die Amsterdam wil zijn kan niet zonder een internationaal en toonaangevend festival van de Afrikaanse film. Amsterdam kan het niet maken om ons te laten verdwijnen."

Deltaplan artfilm

In een nog niet zo ver verleden waren Nederlanders met geen stok naar Nederlandse films te slaan. Die tijd lijkt voorbij. Eind oktober stonden vier Nederlandse films in de top vijf van best bezochte films: anubis en het pad der zeven zonden, radeloos, bride flight (zie foto) en sinterklaas en het geheim van het grote boek. Het wekt de indruk dat het lek boven water is in de Nederlandse film, maar dat geldt dan toch voornamelijk voor kinder- en jeugdfilms. Tot die categorie behoren drie van de vier films in de top vijf. Dat zulke films het goed doen in de bioscoop, weten we al sinds pietje bell en abeltje. bride flight is de enige film van de vier successen die zich op volwassenen richt. Een knappe prestatie, die niet verhult dat bijna alle Nederlandse films voor volwassenen floppen. Na Utrecht nog iets vernomen van Robert Jan Westdijks het echte leven? Vooral Nederlandse artfilms worden door het publiek gemeden als leprapatiënten. Door critici geprezen films als het zusje van katia, calimucho en shanghai trance trekken nauwelijks publiek. In een interview in 'het Parool' pleitte San Fu Maltha, producent van zwartboek, coproducent van alles is liefde, voor een 'Deltaplan voor de artfilm'. "Een paar jaar geleden geloofde niemand in succesvolle publieksfilms. Het kon toch nooit wat worden. Dat de publieksfilm nu op poten staat, is te danken aan een serie maatregelen. Dat moet ook gebeuren bij de artfilm."

Niet in de bioscoop
"Ik word hier zeer ongelukkig van", zegt Paul Ruven over de bizarre ontwikkelingen rond zijn speelfilm mafrika, die de publieksprijs won op het Nederlands Film Festival. In de in Zuid-Afrika spelende film speelt Frank Lammers een Nederlandse reclameman die in Zuid-Afrika een meisje tegenkomt dat beweert zijn dochter te zijn. Minister van Ontwikkelingssamenwerking Bert Koenders stak vierhonderdduizend euro in mafrika, omdat de film een bijdrage moet leveren aan de bewustwording bij jongeren van de sociaal-economische wereldproblematiek. De film zou na het Nederlandse Film Festival op grote schaal worden uitgebracht in Afrika en Nederland, maar of dat nog gebeurt is twijfelachtig. Ruven: "Het bedrijf Palazzino, dat mafrika produceerde, is failliet. De film zit in de boedel en er is nog geen distributeur. Er zijn genoeg distributeurs geïnteresseerd, maar die willen eerst financiële duidelijkheid." De maker is verbijsterd. "Het lijkt mij uniek dat een film die een grote prijs wint niet in de bioscoop is te zien. Ik heb er anderhalf jaar hard aan gewerkt, de reacties waren geweldig op het Nederlands Film Festival en dan krijg je dit." De filmperikelen hebben ook de aandacht van politici getrokken. Kamerlid Fatma Koser Kaya van D66 wil van Koenders weten of de vier ton weggegooid geld is. In RTL Nieuws riep zij Koenders op om met een oplossing te komen: "Het is goed om meer te horen over ontwikkelingssamenwerking. Maar je moet belastinggeld effectief inzetten en een film dan zoveel mogelijk laten zien."

Lekker authentiek

Levensechter dan het Italiaanse anti-maffiadrama gomorra (zie foto) kan een film moeilijk zijn. Om de authenticiteit te vergroten werkte regisseur Matteo Garrone met een cast van professionele acteurs en mensen zonder acteerervaring. Sommige amateuracteurs hadden wel andere bijzondere ervaringen, blijkt uit de recente arrestatie van de 53-jarige Bernardino Terraciano. De man, die een maffiabaas speelt, is aangehouden op verdenking van lidmaatschap van de maffia. Hij is mogelijk betrokken bij drugssmokkel en de moord op zes Afrikaanse immigranten. Overigens speelde Terraciano zes jaar geleden ook al in Garrones film l'imbalsamatore. Zijn arrestatie is niet het enige nieuws rond gomorra, die in Cannes de Grand Prix won. Belangwekkender is dat Roberto Saviano, de schrijver van het onthullende maffiaboek waarop de film is gebaseerd, door de maffia met de dood is bedreigd. Saviano zit ondergedoken sinds de verschijning van het boek twee jaar geleden. Na nieuwe bedreigingen heeft hij besloten Italië te verlaten. In de Italiaanse krant 'La Republica' beklaagde hij zijn lot. "Waarom moet ik leven als een gevangene, een lepraleider, verborgen voor het leven, voor de wereld, voor de mensen? Zo'n lot verdienen juist de maffiosi." De zaak zorgde aanvankelijk alleen in Italië voor beroering, maar krijgt een steeds internationaler karakter. Onder een petitie die de Italiaanse overheid oproept om Saviano voldoende bescherming te bieden, staan onder meer de handtekeningen van Desmond Tutu, Gunther Grass en Michail Gorbatsjov. gomorra is vanaf 29 januari volgend jaar in de Nederlandse bioscoop te zien.

Wildcards
Wildcards kennen we van de tenniswereld, maar nu ook van de Nederlandse filmwereld. Het Filmfonds wil jaarlijks drie net afgestudeerde documentairemakers stimuleren door ze veertigduizend euro te geven. De enige voorwaarde is dat ze binnen een jaar een film moeten maken. De eerste wildcards zijn toegekend aan Jan Jaap Kuiper en Carina Bijlsma, die dit jaar afstudeerden aan de Filmacademie, en Edward Cook van de Willem de Kooning Academie in Rotterdam. Kuiper, die de wildcard kreeg op grond van zijn indrukwekkende afstudeerfilm pjotr, brieven uit de goelag, wil het geld gebruiken voor een lange documentaire over de Siberische stad Norilsk. Die uit een Goelag-kamp voortgekomen stad is zwaar vervuild door nikkelmijnen. De gemiddelde levensverwachting is er veertig jaar. Wat Kuiper er heeft te zoeken? "Ik wil weten hoe mensen daar leven."


Take 5: Frans Bromet eindelijk welkom op IDFA

Stop de persen! IDFA vertoont een retrospectief van Frans Bromet. Opmerkelijk want op IDFA was Bromets werk nooit welkom. Directeur Ally Derks vond zijn films geen creatieve documentaires, maar gewone tv-reportages.

1 Tien jaar geleden noemde u de IDFA-organisatoren 'dames met dikke oogkleppen' op. Als het er maar 'artistiekerig' uitzag, vonden zij het volgens u goed. Is uw werk plotseling 'artistiekerig' geworden? Of zijn de dames veranderd?
Ik zal je vertellen hoe het is gegaan. Vorig jaar kwam ik Ally Derks tegen bij de presentatie van een documentaire dvd-box. Ze was heel vriendelijk en zei dat ze wel eens hoorde dat ik boos op haar ben. Ik antwoordde dat ik het raar vond dat IDFA nooit een film van mij had gedraaid. Ze zei dat ik mijn nieuwe film gewoon moest insturen. Dat deed ik, maar toen kreeg ik als reactie dat de reglementen waren veranderd. Men selecteerde alleen nog Nederlandse documentaires als het wereldpremières waren. Mijn film viel dus af, want die was al te zien geweest. Toen opperde Ally om een retrospectief van mijn werk te houden.

2 Wat was er volgens IDFA altijd mis met uw werk?
Toen IDFA begon, nam het alleen documentaires serieus op de drager film. Video was te ordinair. Later deed men een concessie en mochten ook dingen op video meedoen, maar die konden dan weer geen prijzen winnen. Kortom, de drager film was altijd ver verheven boven video. Ik vond dat onzin: wat doet de drager ertoe? Het gaat om de inhoud. Dat is nu aan het slijten. Een rol speelt dat videocamera's steeds beter zijn geworden.

3 Op IDFA had men het altijd over creatieve documentaires. Is het u ook opgevallen dat we die term nog maar zelden horen?
Gelukkig maar, want het is een idiote term. En een pleonasme. Zo heet dat toch? Volgens mij is iedere goede documentaire creatief. Ik hoor nu steeds vaker het woord auteursdocumentaire. Ik zou niet weten wat dat is. Laatst zei een tv-bobo tegen me dat dat documentaires zijn die door het Stimuleringsfonds worden gefinancierd. Ik vind het een mooie definitie. Helaas heb ik er niets aan, want men ziet mij niet als auteur. Daarom mag ik nooit iets maken voor het documentaireprogramma Holland Doc, want daar moet je auteur voor zijn.

4 Toch is de waardering voor uw werk de laatste jaren enorm toegenomen.
Ja, dat is heel grappig. Tv-recensent Wim de Jong bij 'de Volkskrant' is helemaal omgeslagen. Hij heeft veel stukjes tegen mij geschreven, maar nomineerde mij nu met de serie 'De nalatenschap' voor de Nipkowschijf. Bij de 'NRC' noemde tv-recensent Hans Beerekamp mij de uitvinder van 'aanbeltelevisie'. Natuurlijk geniet ik van de verandering. Alleen moet de publieke omroep nog om, want ik krijg er geen programmavoorstel door. Laatst diende ik een plan in bij de VPRO. Hoofd televisie Frank Wiering vond het een 'hartstikke leuk' idee, maar moest het voorleggen aan de netcoördinator. Helaas zag die er niets in, zei Wiering. Later hoorde ik dat hij het plan helemaal niet aan de netcoördinator had voorgelegd. Hij had hem gewoon als boeman gebruikt. Zo ondoorzichtig is Hilversum als je iets van de grond wilt krijgen.

5 Wat kunnen we zien op uw retrospectief?
Ally Derks wilde recente films, maar ook uit het verleden en zelfs verre verleden. De selectie die ik haar stuurde, heeft ze op één film na overgenomen. Een film over punkjongeren in Los Angeles vond ze niet interessant.

Jos van der Burg

Naar boven