Juni 2009, nr 311
Erger nog dan de Zweedse Oscarcommissie die onterecht let the right one in passeerde met everlasting moments, stuurden de Japanners vorig jaar het kleffe departures naar de Oscars. Zo moest onder meer het veel sterkere still walking van Kore-eda Hirokazu het afleggen tegen het geselecteerde departures van Yôjirô Takita, een film die bevolkt wordt door geprepareerde lijken en karakterloze visagisten. departures won vervolgens wel de Oscar voor Beste niet-Engelstalige film, wat weer eens laat zien dat die prijs bepaald niet de fine fleur van de internationale cinema boven tafel weet te halen. De Filmkrant mailde verbaasd maar vriendelijk met de regisseur.
Waarom was de dood zo interessant?
Ik kende het beroep van de 'nokanshi' wel (iemand die lijken klaarmaakt zodat ze gecremeerd kunnen worden) maar ik had er nooit eentje persoonlijk ontmoet. Toen ik het script las, voelde de materie meteen heel bekend en dichtbij. De film gaat weliswaar over de dood maar vooral ook over het leven. Ik voelde me zelfs vrolijker nadat ik het script had gelezen. Want het is een prachtig idee om iemand met zoveel respect 'heen te zenden'. Ik wilde het contrast laten zien tussen het verlies van een dierbare en de warmte die overblijft in de herinneringen van de mensen die achterblijven.
In de film kijken de Japanners neer op de nokanshi. Wilde u vooral iets van de Japanse cultuur laten zien of ging het u om hoofdpersonen die hun eigen keuzes moeten leren maken?
Dat laatste. Het ritueel was meer een middel om dat verhaal te vertellen. Maar dat was het niet alleen. In mijn jeugd was de dood veel dichterbij dan in mijn latere leven. Tijdens de voorbereidingen voor de film kreeg ik dat gevoel weer terug: de dood kwam dichterbij. Elk mens zal de dood ooit in de ogen moeten kijken. Maar tijdens ons leven proberen we dat te vergeten. Ik denk dat het publiek tijdens het kijken naar de film beseft dat het zich niet altijd kan blijven verschuilen.
Het heeft u veel moeite gekost om de film gemaakt te krijgen. Aan de andere kant is er erkenning van de Oscar. Hoe verklaart u dat verschil?
Voor een film over de dood is het erg lastig om geld te vinden. Maar dat was nog maar het begin van de lange weg. Toen de film klaar was, bleek het ook nog eens heel moeilijk om de film in de bioscopen te krijgen. Dat kostte dertien maanden, een ondraaglijk lange tijd voor een regisseur om te moeten wachten. Omdat ik gefrustreerd en boos werd door het gebrek aan vooruitgang, belde ik in die tijd de publiciteitsmedewerkers op en schreeuwde dat ze de film dan maar naar de Oscars moesten sturen. Hoewel iedereen dacht dat de film niet eens een nominatie zou krijgen, wonnen we ook nog de Oscar. Het is wel een boeiende vraag waarom Japanse films in het buitenland erkenning moeten krijgen voordat de Japanners ze in eigen land serieus nemen. Ik zou het antwoord weleens willen weten.
Waarom gaf u de cello zo'n prominente rol? Was het instrument net als in de schilderkunst een symbool voor vergankelijkheid?
Het was vanaf het begin duidelijk dat de cello een grote rol moest gaan spelen. Omdat het zo'n groot bereik heeft: je kunt er heel veel tonen uit halen. Daarmee konden we de complexiteit van de hoofdpersoon en de veranderingen die hij doormaakt hoorbaar maken.
Op welke schaal wordt dit ritueel in Japan nog uitgevoerd?
Het is een nogal ongebruikelijk ritueel, een vergeten ceremonie. Voor mij was het een grote verrassing om te zien wat encoffining werkelijk inhield (het ritueel van het schoonmaken, aankleden en in een kist leggen van het lichaam). De atmosfeer en de sensatie die ik voelde nadat ik de ceremonie had gezien, sterkten me in mijn overtuiging dat ik deze film moest maken. Die ervaring deed me ook realiseren hoe mooi en wonderlijk het is om iemand heen te zenden met zoveel respect. Ik denk dat veel mensen dat voelen bij het zien van de film.
Het lot is een belangrijk thema in de film. Waarom?
departures vertelt het universele verhaal van iemand die zichzelf vindt, die zijn lot aanvaardt, die het verleden vergeeft en die vervolgens op reis gaat naar de toekomst. Dat is een krachtige boodschap. Voor iedereen. Op alle momenten van het leven.
Ronald Rovers
Vorige maand beschreef Mariska Graveland in de rubriek Filmslot de groep actuele films waarin mannen hun ontslag verborgen houden voor hun omgeving. Elke dag doen ze hun stropdas om en gaan met koffer de deur uit, om de werkuren ergens op een parkeerplaats of in een lege bedrijfslobby te slijten. Daigo Kobayashi (Masahiro Motoki), de hoofdpersoon uit Yôjirô Takita's departures, pakt dat iets anders aan. Wanneer het orkest waarin hij pas als cellist is aangenomen wordt ontbonden, biecht hij het direct op aan zijn vrouw Mika (Ryoko Hirosue). En als hij vervolgens de stad wil ontvluchten, terug naar zijn geboortedorp, meldt hij dit ook zonder omhaal en volgt zij gewillig. Pas als hij in dat dorp weer een baantje vindt, begint het verzwijgen.
Zwarte humor
Joost Broeren
departures
Typische Oscarfilm
De mislukte cellist Daigo vind vol schaamte werk als aflegger (iemand die de doden klaarmaakt voor hun reis) in Oscarwinnaar departures.
Daigo verzwijgt niet dát hij werk heeft, maar wat voor werk het is. De advertentie had het over 'mensen helpen bij reizen', maar dat was een zetfout, meldt zijn vrolijk-norsige nieuwe baas Sasaki (Tsutomu Yamazaki): het had moeten zijn 'mensen helpen met afscheid nemen'. Daigo gaat aan de slag als aflegger, de persoon die een dode in aanwezigheid van familie en vrienden ritueel klaarmaakt voor de overtocht naar het hiernamaals. En hij blijkt het, na een wat lugubere eerste kennismaking met een twee weken oud lijk, nog vervullend werk te vinden ook, en er aanleg voor te hebben bovendien. Alleen jammer van die schaamte.
departures (de originele Japanse titel, okuribito, betekent letterlijk 'het wegzenden van mensen') won afgelopen februari verrassend de Oscar voor beste niet-Engelstalige film, daarmee de gedoodverfde favorieten waltz with bashir en entre les murs achter zich latend. Waarom de immer behoudende Academy uiteindelijk niet koos voor die veel confronterender films is niet moeilijk te zien. departures is een typische Oscarfilm: een waardig onderwerp, met enige verve in beeld gebracht, en vooral gericht op het bespelen van de emoties.
En het is een film die drijft op zijn cast. Naar verluidt was Masahiro Motoki degene die met het idee voor de film kwam, en hij vult zijn rol tot alle hoekjes van het karakter in: niet alleen de ingehouden twijfels en schaamte maar ook zijn bij vlagen welhaast slapstickachtige klungeligheid, als hij niet achter een cello zit of met een lijk aan het werk is. En Tsutumo Yamazaki steelt elke scène als de wijze oude baas, van wie je je continu afvraagt of hij zich er van bewust is hoe droogkomisch hij uit de hoek komt.
Want dat verrast: hoe grappig deze film over de dood vooral ook is. Bij de eerste aflegging die Daigo zelfstandig doet, die we in de proloog van de film te zien krijgen, komt hij er pas tijdens de ceremonie achter dat het lijk een transseksueel is - zij heeft 'Een Ding', fluistert hij geschokt tegen zijn stoïcijnse baas. Het zijn vooral deze zwarte humor en de kolderieke mini-momenten die haar afwisselen, die departures de moeite waard maken.
Japan, 2008
Productie: Toshiaki Nakazawa, Ichirô Nobukuni, Toshihisa Watai
Regie: Yôjirô Takita
Scenario: Kundo Koyama
Camera: Takeshi Hamada
Montage: Akimasa Kawashima
Muziek: Joe Hisaishi
Met: Masahiro Motoki, Tsutomu Yamazaki, Ryoko Hirosue
Kleur, 130 minuten
Distributie: Wild Bunch
Te zien: vanaf 28 mei
