Maart 2010, nr 319

Frederick Wiseman over la danse - le ballet de l'opéra de paris

Proberen niet te liegen

Frederick Wiseman werd het tijdens de vele IDFA-interviews snel zat: steeds maar weer dezelfde vragen met steeds maar weer dezelfde onderliggende assumpties. "Een film die met dé waarheid komt? Schei toch uit."

Geen wonder dat Wiseman elk antwoord lijkt te beginnen met een nuancering of een weerlegging - alsof hij het gevoel heeft dat er onder journalisten een verkeerd beeld van hem rondzweeft dat nodig moet worden weggenomen.
Ergens is dat ook zo, want Wiseman, op 1 januari tachtig geworden, vecht al een carrière lang tegen het predikaat 'master of direct cinema'. Dat krijgt hij opgespeld vanwege zijn puur observerende stijl, die de werkelijkheid onaangetast lijkt te vangen. Zo ook in la danse - the paris opera ballet: daarin draait alles om de zwierige, elegante lichaamsoefeningen van de dansers van het beroemde Parijse balletgezelschap. Wiseman filmde hun repetities en voorstellingen als een serie eenakters, met één camera en in één lange, ononderbroken take.

la danse is alweer zijn derde vrijwillige opsluiting in een kunstzinnig gezelschap, na het American Ballet Theatre in 1995 en de Comédie-Française in 1996. Maar dat hij de Amerikaanse sociale instituties zoals psychiatrische ziekenhuizen (titicut follies), middelbare scholen (de high school-films) en militaire trainingkampen (missile) vaarwel heeft gezegd en heeft verruild voor het wereldje van de beaux arts is onzin, aldus Wiseman. "Mijn volgende film gaat weer over een boksschool in Texas. Een totaal ander onderwerp, maar het is hier wel mee verbonden. De bokssport is immers afhankelijk van eenzelfde soort controle over het lichaam als ballet. Het is mijn doel met elke nieuwe documentaire een gat in mijn oeuvre op te vullen. Uiteindelijk hoop ik alle mogelijke maatschappelijke instituties gedekt te hebben."

Wiseman was in eerste instantie van plan de shows vast te leggen vanuit de zaal, maar dat zou het publiek te veel storen. Een geluk bij een ongeluk, vindt hij achteraf. "De camera stond nu aan de linkerkant van het toneel, achter het gordijn. Dat geeft een perspectief dat je in toneelregistraties nooit ziet." In de dansfilms die hij vooraf ter inspiratie bekeek, irriteerde hij zich aan het voortdurend inzoomen op afzonderlijke lichaamsdelen. "Terwijl in het ballet het volledige lichaam in actie is. Als een filmmaker alleen close-ups maakt van het hoofd, de armen of de benen creëert hij een andere choreografie, die het dansen niet accuraat weerspiegelt."

Door een uitsnede te maken van het hele lichaam, wilde u dus recht doen aan de werkelijkheid. Dat klinkt toch als een direct cinema-opvatting...
"Filmacademici hebben zulke labels nodig. Categoriseren is hun werk en dat is op zichzelf prima. Het probleem is dat het hele idee achter direct cinema, dat documentaires de waarheid kunnen representeren, pure komedie is. Een film komt met een versie van de waarheid, de versie van de filmmaker, maar dé waarheid? Schei toch uit."

Heeft u in uw kadrering dan niet dé waarheid van het ballet zo dicht mogelijk willen benaderen?
"Nee, ik heb geprobeerd eerlijk te zijn. Eerlijk aan de ervaring die ik had toen ik daar achter de camera stond. Maar een andere regisseur zou een andere ervaring hebben en dus een andere film maken. Zelfs met 360 camera's vanuit 360 hoeken voorkom je niet dat het subjectief wordt. Een film is opgebouwd uit honderdduizenden keuzes, die worden gedetermineerd door persoonlijke voorkeuren en ervaringen maar bijvoorbeeld ook door technische mogelijkheden. Wat je waarneemt, hoe je waarneemt, hoe je het materiaal gebruikt, al die beslissingen die je tijdens het filmen neemt, die zie ik nooit terug in definities van direct cinema. Terwijl ze in mijn films van cruciaal belang zijn."

Niels Bakker

De knappe bewegingen van Frederick Wiseman

Geen documentaire over de genieën van de danswereld, maar Frederick Wisemans geoefende blik op de onbekendere kunstenaars binnen het Parijse Palais Garnier.

Wat knap zeg, dat ze dat kunnen. Dat is het compliment dat mensen die weinig van dans weten professionele balletdansers maken. Metselen is ook knap; op hoge hakken lopen is ook knap. Maar wat dansers doen is veel meer dan knap. Het is steeds weer een specifieke draai herhalen, 'stijf' genoemd worden terwijl je net je been tegen je voorhoofd legt en uiteindelijk geen onzekerheid meer kennen als je een eerste beweging voor het publiek maakt.
Daar weet Frederick Wiseman je van te overtuigen met zijn bijzondere la danse - le ballet de l'opéra de paris, dat gaat over het proces dat voorafgaat aan een dansvoorstelling. In zijn 36e documentaire in veertig jaar die in première ging tijdens IDFA 2009, koos Wiseman ervoor de beroemde choreografen buiten beeld te houden. Hun werk wordt ingestudeerd met dansmeesters en daar concentreert de film zich op. Wiseman legt de focus op de dansers en het theater. Daarnaast vallen we negen weken lang binnen bij zakelijke besprekingen over welke stukken 'verkocht' kunnen worden; bij de imker die bovenop het gebouw zijn honingraten leeghaalt; bij de naaisters die de tutu net wat breder maken met een extra laag tule. Maar we zullen nooit iemand buiten het theater te zien krijgen, want dan zijn het allemaal gewoon weer mensen.

Bokkensprong
Wiseman is observator. Hij biedt geen voice-over, geen interviews. Op die manier volgt hij zelf het statement dat een dansmeester aan een paar dansers probeert uit te leggen: het publiek bepaalt de betekenis.
Naast de rythmisch gemonteerde shots van de tientallen gangen in het gebouw, maakt Wiseman via de editing keuzes vanuit zijn verbazing. Zoals wanneer hij bijvoorbeeld een door lekenogen gezien perfect ballet van het corps de ballet toont en we net in de laatste seconden van de scène de dansmeester horen zeggen: "Niet slecht voor een eerste keer."
Cameraman John Davey is geniaal. Zijn langdurige shots kadreerde hij zo dat de camera zo min mogelijk hoeft te bewegen en niet van de dans afleidt. Toch zijn het spannende shots. Via een spiegel zien we de dansers vaak dubbel, maar als een man met een bokkensprong het beeld uit vliegt, springt hij er via de spiegel weer in. Davey heeft inzicht in dans en weet ook hoe veelzeggend het kan zijn een tijdlang alleen de uitdagende spitzen van een ballerina te laten zien.
Uiteindelijk wordt zowel door de dansers als door de film toegewerkt naar de voorstellingen. De film neemt de tijd om stevige fragmenten te laten zien van grootheden als Sasha Waltz en Mats Ek. Zo begrijp je waarom een stuk helemaal in plié gedanst moest worden. la danse laat je terugdenken aan je eigen balletles, waar de lerares haar pijpen opstroopte, zodat je haar voeten goed kon zien. Maar hij zal ook dansliefhebbers kunnen boeien. En zelfs zij die er niks van af weten. En dat is knap, zeg.

Laura van Zuylen

la danse - le ballet de l'opéra de paris
Frankrijk/Verenigde Staten, 2009
Productie: Frederick Wiseman, Françoise Gazio, Pierre Olivier Bardet
Regie: Frederick Wiseman
Camera: John Davey
Montage: Frederick Wiseman, Valérie Pico
Kleur, 159 minuten
Met: Brigitte Lefèvre, Emilie Cozette, Aurélie Dupont, Jérémie Bélingard, Mathieu Ganio
Distributie: Cinemien
Te zien: vanaf 4 maart