Juli/augustus 2010, nr 323
Om de haverklap haalt regisseur Noah Baumbach (margot at the wedding, scenario fantastic mr. fox) tijdens het groepsinterview in Berlijn een Labello uit zijn zak. Het zal geen toeval zijn dat Roger Greenberg (Ben Stiller) in zijn film greenberg hetzelfde doet. "Jullie vroegen me eerder hoeveel ik op de neuroot Greenberg lijk, nou, wat het overvloedige gebruik van lippenbalsem betreft: ja, ik bén Roger Greenberg. Als Greenberg tegen het einde van de film op de achterbank van de auto zit en erachter komt dat hij zijn lippenbalsem is vergeten, is dat voor hem een regelrechte ramp, want nu is hij zijn anker kwijt. Zonder lippenvet, denkt hij in paniek, droog ik uit en verschrompel ik en ga ik dood. Terwijl Labello je lippen alleen maar meer uitdroogt."
Mensen klampen zich vaak aan de verkeerde dingen vast. Zeker Greenberg. Hij maakt er een dagtaak van om eloquente brieven te sturen aan een vliegtuigmaatschappij, de burgemeester en Starbucks over misstanden die hij signaleerde. Ondertussen weet hij weinig van zijn eigen leven te maken. In gedachten leeft hij in het verleden, toen hij nog in de twintig was en in de muziek verder had kunnen gaan. Maar die kansen heeft hij nooit kunnen verzilveren. Hij werd timmerman en doet nu 'even niets'. Hij is een eiland. Nu moet hij leren om het leven dat hij niet heeft gepland toch te accepteren.
Baumbach: "Op een gegeven moment bouwt Greenberg een hondenhok, want hij is eigenlijk een heel goede timmerman, al heeft hij dat zelf niet door. Hij ziet zichzelf liever zoals toen hij twintig was en wil niet inzien dat hij geen talenten heeft voor de dingen die hij eigenlijk wil doen. Hij hecht geen waarde aan het timmeren van een hondenhok, terwijl dat juist een heel zinnige bezigheid is."
Onder het tapijt
Greenberg houdt zich op de been met dingen die de psychiater tegen hem heeft gezegd. "Dat is geen kritiek op de psychotherapie, want daar ben ik een groot voorstander van. Ik ben vooral geïnteresseerd in de manier waarop mensen het psychologische jargon gebruiken om zichzelf te distantiëren van hun eigen emoties, terwijl het natuurlijk juist het doel is om dichter bij je gevoelens te komen. Greenberg citeert de uitspraken van zijn psychiater om zijn problemen te onderkennen, zonder zich aan die problemen te verbinden.
"Maar hij bevindt zich in een crisis en er moet wat veranderen. Ik ben geïnteresseerd in dit soort overgangssituaties. Soms gebeuren er grote dingen in je leven waar je je niet aan kunt onttrekken. Maar vaker kom je dingen tegen die pas belangrijk worden als je je ervoor openstelt zodat ze je leven in een andere richting kunnen sturen. Greenberg ondergaat iets wat buiten zijn macht ligt - een zenuwinzinking. Ik heb genoeg mensen om me heen gezien die zulke inzinkingen hadden. En die er kortstondig mee bezig gingen maar ze vervolgens onder het tapijt schoven. Greenberg staat op een punt in zijn leven waarop hij zijn inzinking moet gebruiken. Anders blijft hij hangen in de oude situatie."
Dynamiek
"De muziek speelt een belangrijke rol in greenberg. Componist James Murphy kende ik van zijn nummer 'I love you but you're bringing me down' waarin hij zingt over zijn ongenoegen met het veranderde New York. Maar misschien heeft de jeugd wel gelijk, denkt hij, en is New York nog steeds cool, en ligt het dus aan mij. Hij zingt over ouder worden, en dat je niet meer degene bent wie je was, over het verliezen van je scherpte en je street credibility, over je plek in deze wereld, precies de dingen waar greenberg over gaat. Greenberg denkt: "Ik had een vastomlijnd idee van wie ik wilde zijn en ik ben die persoon totaal niet geworden, dus nu doe ik maar net alsof ik die persoon ben." Ik vind die dynamiek in mensen heel interessant en ontroerend. Ik hou erg van Greenberg, hij leeft in een pijnlijke situatie die tot op zekere hoogte voor iedereen herkenbaar is. Alleen is bij hem de afstand tot de anderen veel groter."
Los Angeles speelt ook een grote rol in de film. "Ik wilde de stad laten zien op een manier die je niet vaak ziet in films, ik wilde er een persoonlijke draai aan geven en op minder bekende plekken filmen. Het is veelzeggend dat Greenberg geen auto kan rijden, in een stad waar je zonder auto nergens komt. Ik heb ook geen rijbewijs, net als Rhys Ifans (die in de film een oude vriend van Greenberg speelt, MG), dus ik weet hoe dat voelt. Ik kwam Rhys net hier in Berlijn tegen en het blijkt dat we nu allebei rijlessen aan het volgen zijn. Dat heeft de film toch maar mooi voor elkaar gekregen. Ik kom zelf uit New York en ik heb in LA dus een blik van een buitenstaander, terwijl [echtgenote en scenarist van de film] Jennifer Jason Leigh in LA is opgegroeid en weet hoe mensen er leven. Dat wilde ik ook overbrengen."
Onderstroom
Baumbach castte tegenover filmster Ben Stiller een naturel spelende actrice uit de mumblecore-films lol en hannah takes the stairs: Greta Gerwig, wat een heel goede combinatie blijkt. "Stiller en ik mikten niet op de lach. De komedie is de onderstroom. Ben is ideaal voor deze rol omdat een deel van zijn brein altijd weet wat grappig is. In het oorspronkelijke script was het hoofdpersonage jonger, maar Stiller liet me beseffen dat hij wat ouder moest zijn. Dat is de film ten goede gekomen. Gerwig zag ik in mumblecore-films, en die do-it-yourself-mentaliteit van mumblecore spreekt me erg aan: pak gewoon een camera en begin. Ik krijg vaak vragen waarin de personages uit de film worden vergeleken met die uit Hollywoodfilms en de premisse is dan dat ze zo anders zijn, terwijl je ze juist moet vergelijken met echte mensen. Dan zie je dat ze daar niet zoveel van verschillen."
Mariska Graveland
Noah Baumbachs tragikomische personages zijn vaak minstens even beschadigd als dat ze in staat zijn van zich af te bijten. Het vernuft waarmee ze dat doen heeft bij Baumbach altijd iets komisch maar evengoed levert het stroeve en vaak pijnlijke situaties op. Elk gesprek verandert in een obstakel, een klimwand die hoger wordt met elke nieuwe zin. Voor wie zich thuis voelt bij al die neuroses is het een genot om naar te kijken.
Narcisme
Ronald Rovers
greenberg
De man die op zwavelzuur draaide
Ben Stiller schittert in Noah Baumbachs subtiele karakterstudie van een neurotische veertiger.
Baumbach, wiens werk venijniger is maar toch in dezelfde donkerkomische hoek te vinden is als dat van Wes Anderson, Ben Stiller, Jason Schwartzman en Owen Wilson, liet die bijtende neuroses eerder al zien in the squid and the whale en margot at the wedding, twee films waarin niemand zich probleemloos tot de ander verhoudt. greenberg is anders. Confronterender, zeker, maar ook optimistischer. greenberg is in die zin evenwichtiger dan Baumbachs vorige films.
Roger Greenberg (Ben Stiller) keert voor even terug naar LA na vijftien jaar in New York te hebben gewoond en nadat hij onlangs een tijdje opgenomen is geweest voor een depressie. Hij wil de boel weer wat op orde krijgen. Ooit stond hij op het punt een lucratief platencontract te tekenen maar hij verpestte de deal. De andere bandleden die hij in LA weer opzoekt, hebben hem dat nooit vergeven.
Ondanks zijn evidente narcisme doet een aantal mensen na al die jaren toch weer moeite Roger bij hun leven te betrekken. Hij blijft echter weigeren anderen toe te laten, ook al zoekt hij ze zelf op in hun flauw verlichte bungalows. Greenberg gedraagt zich als een verwend kind en zijn terloopse opmerkingen zijn vaak zo kwetsend dat je als kijker ongemakkelijk in je stoel heen en weer schuift. "Hurt people hurt people", mompelt hij alsof het een therapeutisch mantra is. Toch is greenberg een film over vriendschap, of in ieder geval de mogelijkheid van vriendschap. Heel, heel langzaam beginnen dingen te veranderen wanneer hij Florence ontmoet.
Het knappe van greenberg is dat je ondanks het weinig plezante karakter van Stillers personage toch bij hem blijft. Niet omdat Greenberg eigenlijk een aardige vent is achter alle pantsers. Want dat is hij niet. Net als Charlie Kaufman in adaptation. speelt Baumbach hier met de klassieke regels van het scenarioschrijven, in dit geval die ene die dicteert dat de hoofdpersoon een sympathiek personage moet zijn. Nee, de reden dat je als kijker bij hem wilt blijven is dat je hoopt en eigenlijk ook wel ziet dat hij in het gevecht met zichzelf zal overwinnen, dat hij inziet dat vriendschap ook iets van je vraagt, en van je mag vragen. Weinig filmmakers verstaan de kunst een personage zo subtiel via dialogen uit te tekenen zoals Noah Baumbach dat kan. Als chroniqueur van neurotische veertigers is hij zonder meer de beste Amerikaanse filmmaker van het moment.
De typering 'karakterstudie' wordt misschien iets te vaak gebruikt om films te beschrijven maar greenberg is er echt een. En wat voor een. Met gemak de beste die deze zomer te zien is.
Verenigde Staten, 2010
Productie: Scott Rudin, Jennifer Jason Leigh
Regie: Noah Baumbach
Scenario: Noah Baumbach
Camera: Harris Savides
Montage: Tim Streeto
Art direction: Ford Wheeler
Muziek: James Murphy
Met: Ben Stiller, Greta Gerwig, Rhys Ifans
Kleur, 107 minuten
Distributie: Benelux Film Distributors
Te zien: vanaf 8 juli
