Wonder Woman
Broers
La región salvaje
En amont du fleuve
Daughters of the Dust
Karel Dibbets nieuws

In Memoriam Karel Dibbets (1947-2017)

Op 28 mei overleed Karel Dibbets. Als universitair docent mediageschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam heeft hij generaties filmwetenschappers gevormd. Daarnaast was hij hoofdredacteur van Skrien, zat hij in het bestuur van het Filmmuseum en pionierde hij met de website Cinema Context.

Toen ik in 1991 als student kunstgeschiedenis overstapte naar de net aan de UvA opgerichte vakgroep Film- en Televisiewetenschap (inmiddels omgedoopt tot Mediastudies) was Karel Dibbets daar een van het handjevol docenten dat de door prof. Elsaesser geleide vakgroep op poten zette. De op 28 mei overleden filmhistoricus doceerde er filmgeschiedenis. Ik volgde zijn lessen en werkgroepen graag en het klikte meteen tussen ons. Hij was zeer benaderbaar en beschikte over een groot gevoel voor humor. Voor mij was het dan ook niet meer dan logisch dat hij mijn doctoraalscriptie superviseerde. Als scriptiebegeleider was hij zeer betrokken, las hij aandachtig alles wat ik inleverde en gaf hij bruikbare adviezen. Als het tegenzat, wist hij je altijd op te peppen.

Als beginnend twintiger ging ik naar mijn eerste internationale congres, het mede door Dibbets georganiseerde 'Film and the First World War' — een spannende gebeurtenis die zo'n twintig jaar later, toen het honderd jaar geleden was dat die oorlog losbarstte, resulteerde in een reeks in de Filmkrant over WO1-films. Het koffertje met het conferentieprogramma, wat papers en andere paperassen heb ik nog steeds.

Vlammend protest
Wat ik toen niet wist, was dat Karel Dibbets begin jaren zeventig aan de Nederlandse filmacademie had gestudeerd in de richting camera en montage. Daarna stapte hij over naar de UvA, waar hij in 1980 bij de vakgroep Economische en Sociale Geschiedenis afstudeerde met de scriptie Bioscoopketens in Nederland: economische concentratie en geografische spreiding van een bedrijfstak, 1928-1977. Tussen 1981 en 1983 was hij hoofdredacteur van het filmblad Skrien, waarin hij veelvuldig over bijvoorbeeld de Nederlandse Bioscoopbond, het Filmmuseum en filmgeschiedkundige onderwerpen schreef. In 1989 trad hij uit het bestuur van het Nederlands Filmmuseum en tekende hij samen met vijf andere filmhistorici een vlammend protest tegen het voornemen van het Filmmuseum een deel van de nu zo veelgeprezen Desmet-collectie, inmiddels Unesco-erfgoed, te ruilen voor kopieën van filmklassiekers die zij niet bezaten. De Desmet-affaire verdeelde het Filmmuseumbestuur tot op het bot maar de beslissing werd — gelukkig — teruggedraaid.

Beginselverklaring

Bij Skrien intensiveerde Dibbets het schrijven over het medium televisie, het resulteerde onder meer in een reeks over Dallas van Ieng Ang die in boekvorm verscheen als Het geval Dallas (1982). Die belangstelling voor televisie zag je ook terug in de werkgroepen die hij tien jaar later onderwees. Zo volgde ik indertijd zijn werkgroep over de tv-serie De zomer van '45, over Nederlandse vrouwen die zwanger werden van Canadese soldaten. Elke week behandelden twee studenten een aflevering, waarbij zowel moest worden ingegaan op historische als filmische aspecten.

Onder redactie van Karel Dibbets en Frank van der Maden verscheen in 1986 het handboek Geschiedenis van de Nederlandse Film en Bioscoop tot 1940, waarin Dibbets het hoofdstuk over het bioscoopbedrijf tussen de twee wereldoorlogen voor rekening nam. In de introductie schrijven Van der Maden en Dibbets iets wat je als beginselverklaring kunt opvatten voor het filmgeschiedkundige werk dat Dibbets beoefende: "De filmgeschiedenis omvat echter veel meer dan alleen speelfilms en documentaires die in het verleden zijn gemaakt. Film is meer dan wat we op het scherm zien bewegen. Ook de bioscoop maakt deel uit van de geschiedenis van de film, evenals het publiek, de kritiek, de censuur, het gebruik van film buiten de bioscoop enzovoort."

In 1993 promoveerde Dibbets met Sprekende films: De komst van de geluidsfilm in Nederland 1928-1933 (De zeer leesbare handelseditie omvat 388 pagina's). Hiervoor dook Dibbets in allerlei bedrijfsarchieven, waaronder die van Philips, en beschreef hij de Nederlandse bijdrage aan innovaties in geluidstechniek en de invoering van de geluidsfilm in Nederland. Die invoering had grote consequenties: van competitie tussen Amerika en Europa en het verdwijnen van bioscooporkesten tot het besluit om buitenlandse films te ondertitelen — buurlanden kozen voor nasynchronisatie. Ook muntte hij het mooie begrip 'halffabrikaat' voor de zwijgende film, door de geluidsfilm veranderde die in een eindproduct.

DNA van de filmcultuur

In de jaren erna ontwikkelde Dibbets de website Cinema Context — destijds pionierswerk. De titel van de in 2006 geïntroduceerde online encyclopedie luidt 'Film in Nederland vanaf 1896', met als ondertitel 'een encyclopedie van de filmcultuur'. Dibbets en vele van zijn studenten verzamelden allerlei soorten informatie die handzaam doorzoekbaar zijn: films (met bij buitenlandse films de titel zoals hij in Nederland werd uitgebracht), bioscopen, personen en bedrijven. Daaronder vallen ook de rapporten van de Nederlandse Filmkeuring (een handige bron). Op de website licht Dibbets het onderzoeksinstrument als volgt toe: "Dankzij Cinema Context zijn we in staat het DNA van de Nederlandse filmcultuur bloot te leggen". Ik herinner mij een presentatie van Dibbets ten tijde van de introductie van deze website waarin hij liet zien dat er in Amsterdam een bioscooproute aan te wijzen was die ging van sjieke buurten — waar de kaartjes het duurst waren — via buurtbioscopen naar de Haarlemmerstraat, met zijn goedkope theaters en pornobioscopen.

De Universiteit van Amsterdam heeft laten weten dat de Cinema Context-website behouden blijft en aangevuld wordt — een nadrukkelijke wens van Dibbets.

Daarnaast was Dibbets als redacteur tussen 1989 en 1997 betrokken bij het Jaarboek voor Mediageschiedenis, wat later het Tijdschrift voor Mediageschiedenis (TMG) werd. In 2006 wijdde TMG een special over Cinema Context, waarover in datzelfde jaar een conferentie gehouden was. In 2011 ging Dibbets met vervroegd pensioen, al bleef hij hoofdredacteur van de Cinema Context-website.

Al met al is de bijdrage van Dibbets aan de filmgeschiedschrijving in Nederland van niet te onderschatten waarde. Iedereen die hem kende, zal Karel niet alleen herinneren als bevlogen historicus maar vooral als aimabel mens. Ik ben blij dat ik hem gekend heb.
 
Dibbets doctoraalscriptie Bioscoopketens in Nederland, zijn proefschrift Sprekende films en het handboek Geschiedenis van de Nederlandse bioscoop tot 1940 staan als pdf op Dibbets' homepage. Daar zijn ook veel andere publicaties van zijn hand te vinden (soms met een coauteur), de meeste als pdf.

André Waardenburg

PS. Er schiet mij een herinnering te binnen. In de pioniersjaren van de vakgroep Film- en Televisiewetenschap, nog voordat er dvd's waren, nam Dibbets eigenhandig de films op die je in een apart kamertje van de bibliotheek kon zien. Eerst op Betamax, later op VHS. Ik hoop dat ze nog ergens liggen opgeslagen. Het bracht mij begin jaren negentig bovendien op het idee ook films van tv op te nemen. Het begin van een cinefilie die nog niet voorbij is. Dank daarvoor Karel.


top
nieuws

Picl vooralsnog enig online kanaal premièrefilms

Picl vooralsnog enig online kanaal premièrefilms
04 Mei 2017
Quality Time van Daan Bakker ging vorige week vrijdag in première. En was al eerder te zien op VOD-platform Cinetree. Betekent dat dat Picl, geafficheerd als "de online filmzaal van Nederland", een maand na lancering al te maken krijgt met concurrentie? Het blijkt een uitzonderingsgeval te zijn. Picl is vooralsnog de enige partij die met filmtheaters samenwerkt om films direct bij de release ook online aan te bieden.
>> Lees verder

nieuws

Focus: Innerlijke rust

Focus: Innerlijke rust
04 Mei 2017
Cinema is de waarheid in 24 beelden per seconde, merkte Jean-Luc Godard ooit op. Misschien moeten we die constatering updaten, want moderne camera's kunnen honderden beelden per seconde schieten. Geprojecteerd levert dat extreme slowmotionbeelden op.
>> Lees verder

nieuws

Focus: Oud bloed

Focus: Oud bloed
03 Mei 2017
Bram Stokers Dracula is vaak verfilmd, maar de oerversie Nosferatu, eine Symphonie des Grauens van F.W. Murnau uit 1922 is misschien wel de meest imponerende. In expressionistisch zwartwit gaat de graaf en vampier Dracula, die hier Orlok heet, op zoek naar mensenbloed.
>> Lees verder

nieuws

Mogelijk verbod mediaspeler om auteursrechten

Mogelijk verbod mediaspeler om auteursrechten
02 Mei 2017
Downloaden van illegale content is bij wet verboden, dat is inmiddels voldoende juridisch vastgelegd. Voor streaming geldt dat nog niet maar dat gaat waarschijnlijk wel snel gebeuren. Het Europese Hof van Justitie heeft afgelopen week bepaald dat de Mediaplayer X9 inbreuk maakt op auteursrechten. Grote kans dat de Nederlandse rechter volgt met een algeheel verbod op de verkoop van het kastje.
>> Lees verder

nieuws

Links

Links
30 April 2017
David Byrne over Jonathan Demme, een feministische verkenning van nunsploitation, xenofobe lachfilms voor xenofobe Fransen, David Lynch volgens zijn muzen, het ultieme horrorinstrument en de lievelingsregisseur van Paul Thomas Anderson.
>> Lees verder

nieuws

It's a wrap: en verder nog in het nieuws deze week

It's a wrap: en verder nog in het nieuws deze week
29 April 2017
Brimstone in Britse bioscoop. Paul Verhoeven maakt meer films in Frankrijk. Rotterdam weer in de lift als filmstad. Politie-inval op set Hollands Hoop vanwege 'wietplantage'. Netflix door de 100 miljoen-grens. 48 Hour Film Project goes VR. Deel 9 van Star Wars-serie aangekondigd. Eerste Amerikaanse retrospectief van Barbara Meter. Nieuwe Polanski draait in Cannes, maar buiten competitie. Will Smith en Paolo Sorrentino in Cannes-jury. Staking van Hollywood-schrijvers op til. Grijs is ook een kleur onderscheiden in Toronto. Eerste Nederlandse VR-familiefilm in première.
>> Lees verder

nieuws

Austerlitz en #uploading_holocaust

Austerlitz en #uploading_holocaust
26 April 2017
Rondom de 4 mei herdenking is de documentaire Austerlitz in diverse filmtheaters te zien. Regisseur Sergei Loznitsa bezocht de voormalige concentratiekampen Dachau en Sachsenhausen en maakt van elk shot een monument voor contemplatie.
>> Lees verder

nieuws

Benjamin Barber vs the World

Benjamin Barber vs the World
26 April 2017
Vermaard politicoloog Benjamin Barber overleed gisteren na een ziekbed van enkele maanden. In 2015 was de auteur van Jihad vs Mc World en If Mayors Ruled the World te gast op het documentairefestival IDFA en selecteerde vijftien documentaires die zijn ideeën illustreerden. Voorafgaand aan zijn komst naar Amsterdam spraken we Barber telefonisch vanuit New York.
>> Lees verder

nieuws

Scorsese selecteert zelf films bij EYE tentoonstelling

Scorsese selecteert zelf films bij EYE tentoonstelling
25 April 2017
Over een maand opent in EYE de eerste overzichtstentoonstelling over leven en werk van Martin Scorsese. Alle 24 speelfilms van de regisseur die ons onder andere Raging Bull en Taxi Driver bracht, worden gedraaid. Daarnaast is er een programma met Scorsese-favorieten, door de meester zelf geselecteerd uit de collecties van EYE en de door hem geleide Film Foundation.
>> Lees verder

nieuws

Telefilm 2017: Jorien van Nes over De Aflossing

Telefilm 2017: Jorien van Nes over De Aflossing
24 April 2017
De afgelopen zes weken verscheen iedere woensdag een nieuwe Nederlandse film op televisie. Regisseur Jorien van Nes sluit deze week af met De Aflossing, over twee broers in conflict over de bankencrisis. Van Nes: "Uiteindelijk vind ik het belangrijkste wie deze mensen zijn en hoe ze in hun leven staan."
>> Lees verder