Western
Ubiquity
More Human Than Human
The Third Murder
Holland Festival: The Artist & the Pervert / Hyena
Karel Dibbets nieuws

In Memoriam Karel Dibbets (1947-2017)

Op 28 mei overleed Karel Dibbets. Als universitair docent mediageschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam heeft hij generaties filmwetenschappers gevormd. Daarnaast was hij hoofdredacteur van Skrien, zat hij in het bestuur van het Filmmuseum en pionierde hij met de website Cinema Context.

Toen ik in 1991 als student kunstgeschiedenis overstapte naar de net aan de UvA opgerichte vakgroep Film- en Televisiewetenschap (inmiddels omgedoopt tot Mediastudies) was Karel Dibbets daar een van het handjevol docenten dat de door prof. Elsaesser geleide vakgroep op poten zette. De op 28 mei overleden filmhistoricus doceerde er filmgeschiedenis. Ik volgde zijn lessen en werkgroepen graag en het klikte meteen tussen ons. Hij was zeer benaderbaar en beschikte over een groot gevoel voor humor. Voor mij was het dan ook niet meer dan logisch dat hij mijn doctoraalscriptie superviseerde. Als scriptiebegeleider was hij zeer betrokken, las hij aandachtig alles wat ik inleverde en gaf hij bruikbare adviezen. Als het tegenzat, wist hij je altijd op te peppen.

Als beginnend twintiger ging ik naar mijn eerste internationale congres, het mede door Dibbets georganiseerde 'Film and the First World War' — een spannende gebeurtenis die zo'n twintig jaar later, toen het honderd jaar geleden was dat die oorlog losbarstte, resulteerde in een reeks in de Filmkrant over WO1-films. Het koffertje met het conferentieprogramma, wat papers en andere paperassen heb ik nog steeds.

Vlammend protest
Wat ik toen niet wist, was dat Karel Dibbets begin jaren zeventig aan de Nederlandse filmacademie had gestudeerd in de richting camera en montage. Daarna stapte hij over naar de UvA, waar hij in 1980 bij de vakgroep Economische en Sociale Geschiedenis afstudeerde met de scriptie Bioscoopketens in Nederland: economische concentratie en geografische spreiding van een bedrijfstak, 1928-1977. Tussen 1981 en 1983 was hij hoofdredacteur van het filmblad Skrien, waarin hij veelvuldig over bijvoorbeeld de Nederlandse Bioscoopbond, het Filmmuseum en filmgeschiedkundige onderwerpen schreef. In 1989 trad hij uit het bestuur van het Nederlands Filmmuseum en tekende hij samen met vijf andere filmhistorici een vlammend protest tegen het voornemen van het Filmmuseum een deel van de nu zo veelgeprezen Desmet-collectie, inmiddels Unesco-erfgoed, te ruilen voor kopieën van filmklassiekers die zij niet bezaten. De Desmet-affaire verdeelde het Filmmuseumbestuur tot op het bot maar de beslissing werd — gelukkig — teruggedraaid.

Beginselverklaring

Bij Skrien intensiveerde Dibbets het schrijven over het medium televisie, het resulteerde onder meer in een reeks over Dallas van Ieng Ang die in boekvorm verscheen als Het geval Dallas (1982). Die belangstelling voor televisie zag je ook terug in de werkgroepen die hij tien jaar later onderwees. Zo volgde ik indertijd zijn werkgroep over de tv-serie De zomer van '45, over Nederlandse vrouwen die zwanger werden van Canadese soldaten. Elke week behandelden twee studenten een aflevering, waarbij zowel moest worden ingegaan op historische als filmische aspecten.

Onder redactie van Karel Dibbets en Frank van der Maden verscheen in 1986 het handboek Geschiedenis van de Nederlandse Film en Bioscoop tot 1940, waarin Dibbets het hoofdstuk over het bioscoopbedrijf tussen de twee wereldoorlogen voor rekening nam. In de introductie schrijven Van der Maden en Dibbets iets wat je als beginselverklaring kunt opvatten voor het filmgeschiedkundige werk dat Dibbets beoefende: "De filmgeschiedenis omvat echter veel meer dan alleen speelfilms en documentaires die in het verleden zijn gemaakt. Film is meer dan wat we op het scherm zien bewegen. Ook de bioscoop maakt deel uit van de geschiedenis van de film, evenals het publiek, de kritiek, de censuur, het gebruik van film buiten de bioscoop enzovoort."

In 1993 promoveerde Dibbets met Sprekende films: De komst van de geluidsfilm in Nederland 1928-1933 (De zeer leesbare handelseditie omvat 388 pagina's). Hiervoor dook Dibbets in allerlei bedrijfsarchieven, waaronder die van Philips, en beschreef hij de Nederlandse bijdrage aan innovaties in geluidstechniek en de invoering van de geluidsfilm in Nederland. Die invoering had grote consequenties: van competitie tussen Amerika en Europa en het verdwijnen van bioscooporkesten tot het besluit om buitenlandse films te ondertitelen — buurlanden kozen voor nasynchronisatie. Ook muntte hij het mooie begrip 'halffabrikaat' voor de zwijgende film, door de geluidsfilm veranderde die in een eindproduct.

DNA van de filmcultuur

In de jaren erna ontwikkelde Dibbets de website Cinema Context — destijds pionierswerk. De titel van de in 2006 geïntroduceerde online encyclopedie luidt 'Film in Nederland vanaf 1896', met als ondertitel 'een encyclopedie van de filmcultuur'. Dibbets en vele van zijn studenten verzamelden allerlei soorten informatie die handzaam doorzoekbaar zijn: films (met bij buitenlandse films de titel zoals hij in Nederland werd uitgebracht), bioscopen, personen en bedrijven. Daaronder vallen ook de rapporten van de Nederlandse Filmkeuring (een handige bron). Op de website licht Dibbets het onderzoeksinstrument als volgt toe: "Dankzij Cinema Context zijn we in staat het DNA van de Nederlandse filmcultuur bloot te leggen". Ik herinner mij een presentatie van Dibbets ten tijde van de introductie van deze website waarin hij liet zien dat er in Amsterdam een bioscooproute aan te wijzen was die ging van sjieke buurten — waar de kaartjes het duurst waren — via buurtbioscopen naar de Haarlemmerstraat, met zijn goedkope theaters en pornobioscopen.

De Universiteit van Amsterdam heeft laten weten dat de Cinema Context-website behouden blijft en aangevuld wordt — een nadrukkelijke wens van Dibbets.

Daarnaast was Dibbets als redacteur tussen 1989 en 1997 betrokken bij het Jaarboek voor Mediageschiedenis, wat later het Tijdschrift voor Mediageschiedenis (TMG) werd. In 2006 wijdde TMG een special over Cinema Context, waarover in datzelfde jaar een conferentie gehouden was. In 2011 ging Dibbets met vervroegd pensioen, al bleef hij hoofdredacteur van de Cinema Context-website.

Al met al is de bijdrage van Dibbets aan de filmgeschiedschrijving in Nederland van niet te onderschatten waarde. Iedereen die hem kende, zal Karel niet alleen herinneren als bevlogen historicus maar vooral als aimabel mens. Ik ben blij dat ik hem gekend heb.
 
Dibbets doctoraalscriptie Bioscoopketens in Nederland, zijn proefschrift Sprekende films en het handboek Geschiedenis van de Nederlandse bioscoop tot 1940 staan als pdf op Dibbets' homepage. Daar zijn ook veel andere publicaties van zijn hand te vinden (soms met een coauteur), de meeste als pdf.

André Waardenburg

PS. Er schiet mij een herinnering te binnen. In de pioniersjaren van de vakgroep Film- en Televisiewetenschap, nog voordat er dvd's waren, nam Dibbets eigenhandig de films op die je in een apart kamertje van de bibliotheek kon zien. Eerst op Betamax, later op VHS. Ik hoop dat ze nog ergens liggen opgeslagen. Het bracht mij begin jaren negentig bovendien op het idee ook films van tv op te nemen. Het begin van een cinefilie die nog niet voorbij is. Dank daarvoor Karel.


top
nieuws

Focus: Noordelijk Filmfestival

Focus: Noordelijk Filmfestival
07 November 2017
Ok, het filmfestival in Rotterdam is zeven jaar ouder, maar het Noordelijk Film Festival mag er met 38 jaar ook zijn. Het jaarlijkse hoogtepunt van het filmleven in Noord-Nederland wordt van 8 t/m 12 november op de vertrouwde locaties in Leeuwarden gehouden, dus in Stadsschouwburg De Harmonie, Slieker Film en Neushoorn.
>> Lees verder

nieuws

Filmhuis Veenendaal dicht om mogelijke constructiefout

Filmhuis Veenendaal dicht om mogelijke constructiefout
07 November 2017
Spectrum in Veenendaal, de cultuurcluster waar ook het lokale filmhuis onderdeel van uitmaakt, is per direct gesloten. Waarnemend burgemeester Piet Zoon deed dit preventief. Bij de bouw van de ernaast gelegen parkeergarage werd dezelfde constructie gebruikt als bij de parkeergarage bij Eindhoven Airport die op 27 mei plots instortte.
>> Lees verder

nieuws

Links

Links
05 November 2017
Greta Gerwig wil het woord muze nooit meer horen, dans als metafoor bij Yorgos Lanthimos, David Finchers kritiek op de man, een dumpformulier voor actrices, Yasujiro Ozu over goudvissen op daken en de archeologie van YouTube.
>> Lees verder

nieuws

It's a wrap: en verder nog in het nieuws deze week

It's a wrap: en verder nog in het nieuws deze week
05 November 2017
Kristal voor Liefde is aardappelen en goud voor Weg van jou. Kevin Spacey dondert van zijn voetstuk. Westerbork-film werelderfgoed. Wallay winnaar Cinekid. One Night Stand vervangen door Centraal. Ere-Oscar voor Iñárritu. Carice van Houten in internationale thriller. Eerste IDFA-prijzen uitgereikt. 30 Milligram online gezet. Tim Oliehoek heeft spijt van Spion van Oranje. Stranger in Paradise genomineerd voor European Film Award. Rechten Redbad internationaal verkocht. In Blue wint prijs in Texas. Kriterion goes Liberia. Netflix komt met podcast. Twee keer prijs voor Dede.
>> Lees verder

nieuws

Eerste Otto Sterman Oeuvre Award voor Jack Monkau

Eerste Otto Sterman Oeuvre Award voor Jack Monkau
02 November 2017
Gisterenavond werd voor de eerste keer de Otto Sterman Oeuvre Award uitgereikt. De prijs, bedoeld voor pionierende zwarte sterren in Nederland, ging naar acteur Jack Monkau. Hij ontving de onderscheiding uit handen van initiatiefnemer Raymi Sambo tijdens de openingsavond van het Da Bounce Urban Film Festival.
>> Lees verder

nieuws

IDFA komt met nieuwe prijs voor talent

IDFA komt met nieuwe prijs voor talent
02 November 2017
IDFA heeft er weer een prijs bij. Op 16 november reikt NPO-voorzitter Shula Rijxman voor het eerst de Karen de Bok Talent Prijs uit. De onderscheiding gaat naar de winnaar van de IDFA Academy & NPO-fonds workshop. Naamgever van de prijs is de voormalige hoofdredacteur Televisie van de VPRO die begin dit jaar overleed.
>> Lees verder

nieuws

Monsterlijk kamperen in de Biesbosch

Monsterlijk kamperen in de Biesbosch
01 November 2017
Het is dit jaar vijfentwintig jaar geleden dat de Nederhorrorfilm De Johnsons in de bioscoop draaide. De onderhoudende documentaire Xangadix Lives! doet de ontstaansgeschiedenis van de film "die op eenzame hoogte staat in de Nederlandse horrorfilmgeschiedenis" uit de doeken.
>> Lees verder

nieuws

Focus: Wetenschap en film

Focus: Wetenschap en film
01 November 2017
Wetenschap is populair. Zie de tv-colleges van Robbert Dijkgraaf. Goed idee dus drie jaar geleden om het wetenschapsfestival Inscience op te richten. Op de derde editie, die van 8 t/m 12 november in Nijmegen, met als centrale festivallocatie filmtheater Lux, wordt gehouden, staan 45 recente wetenschapsfilms — veel documentaires maar ook speelfilms — op het programma.
>> Lees verder

nieuws

One Night Stand XII: Noël Loozen

One Night Stand XII: Noël Loozen
31 Oktober 2017
In november en december worden wekelijks nieuwe middellange Nederlandse films uitgezonden op NPO3. Ze zijn onderdeel van de twaalfde One Night Stand-reeks. Regisseur Noël Loozen bijt het spits af met Limburgia. "Ik ben meer kunstenaar dan vakman."
>> Lees verder

nieuws

Netflix niet bevorderlijk voor seksleven

Netflix niet bevorderlijk voor seksleven
31 Oktober 2017
Binge watching kan behoorlijk bepalend zijn voor het dagelijks leven van Netflix-verslaafden. Uit nieuw onderzoek blijkt dat zij zich regelmatig ziek melden om maar een compleet seizoen te kunnen bekijken. En meer dan een kwart van de vrouwelijke kijkers prefereert een avondje Netflixen boven seks.
>> Lees verder