The Killing of a Sacred Deer
Visages villages
Happy End
A Ghost Story
Battle of the Sexes
Karel Dibbets nieuws

In Memoriam Karel Dibbets (1947-2017)

Op 28 mei overleed Karel Dibbets. Als universitair docent mediageschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam heeft hij generaties filmwetenschappers gevormd. Daarnaast was hij hoofdredacteur van Skrien, zat hij in het bestuur van het Filmmuseum en pionierde hij met de website Cinema Context.

Toen ik in 1991 als student kunstgeschiedenis overstapte naar de net aan de UvA opgerichte vakgroep Film- en Televisiewetenschap (inmiddels omgedoopt tot Mediastudies) was Karel Dibbets daar een van het handjevol docenten dat de door prof. Elsaesser geleide vakgroep op poten zette. De op 28 mei overleden filmhistoricus doceerde er filmgeschiedenis. Ik volgde zijn lessen en werkgroepen graag en het klikte meteen tussen ons. Hij was zeer benaderbaar en beschikte over een groot gevoel voor humor. Voor mij was het dan ook niet meer dan logisch dat hij mijn doctoraalscriptie superviseerde. Als scriptiebegeleider was hij zeer betrokken, las hij aandachtig alles wat ik inleverde en gaf hij bruikbare adviezen. Als het tegenzat, wist hij je altijd op te peppen.

Als beginnend twintiger ging ik naar mijn eerste internationale congres, het mede door Dibbets georganiseerde 'Film and the First World War' — een spannende gebeurtenis die zo'n twintig jaar later, toen het honderd jaar geleden was dat die oorlog losbarstte, resulteerde in een reeks in de Filmkrant over WO1-films. Het koffertje met het conferentieprogramma, wat papers en andere paperassen heb ik nog steeds.

Vlammend protest
Wat ik toen niet wist, was dat Karel Dibbets begin jaren zeventig aan de Nederlandse filmacademie had gestudeerd in de richting camera en montage. Daarna stapte hij over naar de UvA, waar hij in 1980 bij de vakgroep Economische en Sociale Geschiedenis afstudeerde met de scriptie Bioscoopketens in Nederland: economische concentratie en geografische spreiding van een bedrijfstak, 1928-1977. Tussen 1981 en 1983 was hij hoofdredacteur van het filmblad Skrien, waarin hij veelvuldig over bijvoorbeeld de Nederlandse Bioscoopbond, het Filmmuseum en filmgeschiedkundige onderwerpen schreef. In 1989 trad hij uit het bestuur van het Nederlands Filmmuseum en tekende hij samen met vijf andere filmhistorici een vlammend protest tegen het voornemen van het Filmmuseum een deel van de nu zo veelgeprezen Desmet-collectie, inmiddels Unesco-erfgoed, te ruilen voor kopieën van filmklassiekers die zij niet bezaten. De Desmet-affaire verdeelde het Filmmuseumbestuur tot op het bot maar de beslissing werd — gelukkig — teruggedraaid.

Beginselverklaring

Bij Skrien intensiveerde Dibbets het schrijven over het medium televisie, het resulteerde onder meer in een reeks over Dallas van Ieng Ang die in boekvorm verscheen als Het geval Dallas (1982). Die belangstelling voor televisie zag je ook terug in de werkgroepen die hij tien jaar later onderwees. Zo volgde ik indertijd zijn werkgroep over de tv-serie De zomer van '45, over Nederlandse vrouwen die zwanger werden van Canadese soldaten. Elke week behandelden twee studenten een aflevering, waarbij zowel moest worden ingegaan op historische als filmische aspecten.

Onder redactie van Karel Dibbets en Frank van der Maden verscheen in 1986 het handboek Geschiedenis van de Nederlandse Film en Bioscoop tot 1940, waarin Dibbets het hoofdstuk over het bioscoopbedrijf tussen de twee wereldoorlogen voor rekening nam. In de introductie schrijven Van der Maden en Dibbets iets wat je als beginselverklaring kunt opvatten voor het filmgeschiedkundige werk dat Dibbets beoefende: "De filmgeschiedenis omvat echter veel meer dan alleen speelfilms en documentaires die in het verleden zijn gemaakt. Film is meer dan wat we op het scherm zien bewegen. Ook de bioscoop maakt deel uit van de geschiedenis van de film, evenals het publiek, de kritiek, de censuur, het gebruik van film buiten de bioscoop enzovoort."

In 1993 promoveerde Dibbets met Sprekende films: De komst van de geluidsfilm in Nederland 1928-1933 (De zeer leesbare handelseditie omvat 388 pagina's). Hiervoor dook Dibbets in allerlei bedrijfsarchieven, waaronder die van Philips, en beschreef hij de Nederlandse bijdrage aan innovaties in geluidstechniek en de invoering van de geluidsfilm in Nederland. Die invoering had grote consequenties: van competitie tussen Amerika en Europa en het verdwijnen van bioscooporkesten tot het besluit om buitenlandse films te ondertitelen — buurlanden kozen voor nasynchronisatie. Ook muntte hij het mooie begrip 'halffabrikaat' voor de zwijgende film, door de geluidsfilm veranderde die in een eindproduct.

DNA van de filmcultuur

In de jaren erna ontwikkelde Dibbets de website Cinema Context — destijds pionierswerk. De titel van de in 2006 geïntroduceerde online encyclopedie luidt 'Film in Nederland vanaf 1896', met als ondertitel 'een encyclopedie van de filmcultuur'. Dibbets en vele van zijn studenten verzamelden allerlei soorten informatie die handzaam doorzoekbaar zijn: films (met bij buitenlandse films de titel zoals hij in Nederland werd uitgebracht), bioscopen, personen en bedrijven. Daaronder vallen ook de rapporten van de Nederlandse Filmkeuring (een handige bron). Op de website licht Dibbets het onderzoeksinstrument als volgt toe: "Dankzij Cinema Context zijn we in staat het DNA van de Nederlandse filmcultuur bloot te leggen". Ik herinner mij een presentatie van Dibbets ten tijde van de introductie van deze website waarin hij liet zien dat er in Amsterdam een bioscooproute aan te wijzen was die ging van sjieke buurten — waar de kaartjes het duurst waren — via buurtbioscopen naar de Haarlemmerstraat, met zijn goedkope theaters en pornobioscopen.

De Universiteit van Amsterdam heeft laten weten dat de Cinema Context-website behouden blijft en aangevuld wordt — een nadrukkelijke wens van Dibbets.

Daarnaast was Dibbets als redacteur tussen 1989 en 1997 betrokken bij het Jaarboek voor Mediageschiedenis, wat later het Tijdschrift voor Mediageschiedenis (TMG) werd. In 2006 wijdde TMG een special over Cinema Context, waarover in datzelfde jaar een conferentie gehouden was. In 2011 ging Dibbets met vervroegd pensioen, al bleef hij hoofdredacteur van de Cinema Context-website.

Al met al is de bijdrage van Dibbets aan de filmgeschiedschrijving in Nederland van niet te onderschatten waarde. Iedereen die hem kende, zal Karel niet alleen herinneren als bevlogen historicus maar vooral als aimabel mens. Ik ben blij dat ik hem gekend heb.
 
Dibbets doctoraalscriptie Bioscoopketens in Nederland, zijn proefschrift Sprekende films en het handboek Geschiedenis van de Nederlandse bioscoop tot 1940 staan als pdf op Dibbets' homepage. Daar zijn ook veel andere publicaties van zijn hand te vinden (soms met een coauteur), de meeste als pdf.

André Waardenburg

PS. Er schiet mij een herinnering te binnen. In de pioniersjaren van de vakgroep Film- en Televisiewetenschap, nog voordat er dvd's waren, nam Dibbets eigenhandig de films op die je in een apart kamertje van de bibliotheek kon zien. Eerst op Betamax, later op VHS. Ik hoop dat ze nog ergens liggen opgeslagen. Het bracht mij begin jaren negentig bovendien op het idee ook films van tv op te nemen. Het begin van een cinefilie die nog niet voorbij is. Dank daarvoor Karel.


top
nieuws

Het Nederlandse staartje van het Weinstein-schandaal

Het Nederlandse staartje van het Weinstein-schandaal
26 Oktober 2017
De val van Harvey Weinstein heeft in de Verenigde Staten grote gevolgen, en niet alleen voor de van seksueel misbruik beschuldigde producent. Zeker een dozijn leidende figuren uit de entertainmentindustrie zitten nu in het beklaagdenbankje. Ook in Nederland durven vrouwen — en een enkele man — over misbruik te praten. Dat heeft nu geleid tot een eerste ontslag en een eerste boycot.
>> Lees verder

nieuws

Focus: Op bezoek bij de oosterburen

Focus: Op bezoek bij de oosterburen
25 Oktober 2017
De wereld een global village? Economisch zeker, maar cultureel valt dat nog wel eens tegen. Ook in de filmcultuur. In Nederland mogen we blij zijn met de vele filmtheaters die films uit alle windstreken vertonen, maar wie zich werkelijk wil verdiepen in andere filmculturen is aangewezen op specifieke festivals. Voor de filmcultuur in Oost- en Zuidoost-Europa is dat het Eastern Neighbours Film Festival dat van 1 t/m 5 november wordt gehouden in Filmhuis Den Haag.
>> Lees verder

nieuws

Talkshow Cinema & Live Design

Talkshow Cinema & Live Design
24 Oktober 2017
Dutch Design is overal, maar waarom zien we het zo weinig terug in de Nederlandse film? Waar zien we Piet Hein Eeks kasten of jurken van Jan Taminiau? Tegenwoordig worden decors en zelfs kostuums vaak digitaal ontworpen, ook door Nederlandse bedrijven die hiermee internationaal naam maken. In hoeverre is dit ook Dutch design?
>> Lees verder

nieuws

Focus: Naar Leiden!

Focus: Naar Leiden!
23 Oktober 2017
Het in 2006 door een paar cinefiele studenten opgerichte Leiden International Film Festival (LIFF) is inmiddels niet meer weg te denken. Dat is knap. De elfde editie van het festival vindt plaats van 27 oktober t/m 5 november, met als officiële als openingsfilm Suburbicon van George Clooney, naar een script van Ethan en Joel Coen.
>> Lees verder

nieuws

Links

Links
22 Oktober 2017
De sigaretten van Billy Wilder, Frances McDormand over Frances McDormand, algoritmes kleuren zwartwitfilms in, Michael Haneke over de kunst van de long take en Harvey Weinstein als het topje van de ijsberg.
>> Lees verder

nieuws

It's a wrap: en verder nog in het nieuws deze week

It's a wrap: en verder nog in het nieuws deze week
21 Oktober 2017
Down to Earth onderwijsfilm van het jaar. Protest tegen ontslag directeur Pools filminstituut. Toen mijn vader een struik werd wint wereldwijd prijzen. IDFA en Filmfonds stimuleren interactieve projecten. Bram Fischer publieksfavoriet in Californië. Gouden Film voor Misfits. Tweede ronde in elfde editie De Oversteek. Netflix maakt tachtig films volgend jaar. Internationaal coproduceren makkelijker door verdrag. Blender domineert de wereld. Iedereen laat Weinstein vallen als koude pap. Vijf genomineerden voor Europese aanmoedigingsprijs.
>> Lees verder

nieuws

Movies that Matter lanceert Nederlandse competitie

Movies that Matter lanceert Nederlandse competitie
20 Oktober 2017
Movies that Matter lanceert tijdens de komende editie (23 t/m 31 maart 2018) een nieuw programma speciaal voor Nederlandse films: Dutch Movies Matter. Met de competitie hoopt het mensenrechtenfilmfestival films van eigen bodem een extra zetje in de rug te geven.
>> Lees verder

nieuws

KLIK: Arthur de Pins en Alexis Ducord over Zombillenium

KLIK: Arthur de Pins en Alexis Ducord over Zombillenium
20 Oktober 2017
De regisseurs van de Franse animatiefamiliefilm Zombillenium nemen kinderen serieus. Met een ander soort vrouwelijk rolmodel, politiek in de plot en enge scènes waar de tere kinderziel volgens hen best tegen kan.
>> Lees verder

nieuws

KLIK: Ali Soozandeh over Tehran Taboo

KLIK: Ali Soozandeh over Tehran Taboo
19 Oktober 2017
De Duits-Iraanse regisseur Ali Soozandeh stopte zijn lange animatiedebuut vol taboes: losse seks, drugs, prostitutie en corruptie in de Iraanse hoofdstad Teheran. Het is animatie waar je de werkelijkheid doorheen ziet — en dat is niet louter positief.
>> Lees verder

nieuws

Focus: Het verdoemde Amsterdam

Focus: Het verdoemde Amsterdam
18 Oktober 2017
Amsterdamned heet het festival dat Mister Horror Jan Doense vorig jaar oprichtte als eerbetoon aan Dick Maas, door Doense 'Neerlands enige echte genrefilmmaker' genoemd. De eerste editie van het festival dat horror, fantasy, scifi en cult vertoont, sloeg aan, zodat we van 25 t/m 27 oktober in Kriterion naar de tweede editie kunnen.
>> Lees verder