Blade Runner 2049
The Square
Un beau soleil intérieur
The Glass Castle
Kleine ijstijd
Karel Dibbets nieuws

In Memoriam Karel Dibbets (1947-2017)

Op 28 mei overleed Karel Dibbets. Als universitair docent mediageschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam heeft hij generaties filmwetenschappers gevormd. Daarnaast was hij hoofdredacteur van Skrien, zat hij in het bestuur van het Filmmuseum en pionierde hij met de website Cinema Context.

Toen ik in 1991 als student kunstgeschiedenis overstapte naar de net aan de UvA opgerichte vakgroep Film- en Televisiewetenschap (inmiddels omgedoopt tot Mediastudies) was Karel Dibbets daar een van het handjevol docenten dat de door prof. Elsaesser geleide vakgroep op poten zette. De op 28 mei overleden filmhistoricus doceerde er filmgeschiedenis. Ik volgde zijn lessen en werkgroepen graag en het klikte meteen tussen ons. Hij was zeer benaderbaar en beschikte over een groot gevoel voor humor. Voor mij was het dan ook niet meer dan logisch dat hij mijn doctoraalscriptie superviseerde. Als scriptiebegeleider was hij zeer betrokken, las hij aandachtig alles wat ik inleverde en gaf hij bruikbare adviezen. Als het tegenzat, wist hij je altijd op te peppen.

Als beginnend twintiger ging ik naar mijn eerste internationale congres, het mede door Dibbets georganiseerde 'Film and the First World War' — een spannende gebeurtenis die zo'n twintig jaar later, toen het honderd jaar geleden was dat die oorlog losbarstte, resulteerde in een reeks in de Filmkrant over WO1-films. Het koffertje met het conferentieprogramma, wat papers en andere paperassen heb ik nog steeds.

Vlammend protest
Wat ik toen niet wist, was dat Karel Dibbets begin jaren zeventig aan de Nederlandse filmacademie had gestudeerd in de richting camera en montage. Daarna stapte hij over naar de UvA, waar hij in 1980 bij de vakgroep Economische en Sociale Geschiedenis afstudeerde met de scriptie Bioscoopketens in Nederland: economische concentratie en geografische spreiding van een bedrijfstak, 1928-1977. Tussen 1981 en 1983 was hij hoofdredacteur van het filmblad Skrien, waarin hij veelvuldig over bijvoorbeeld de Nederlandse Bioscoopbond, het Filmmuseum en filmgeschiedkundige onderwerpen schreef. In 1989 trad hij uit het bestuur van het Nederlands Filmmuseum en tekende hij samen met vijf andere filmhistorici een vlammend protest tegen het voornemen van het Filmmuseum een deel van de nu zo veelgeprezen Desmet-collectie, inmiddels Unesco-erfgoed, te ruilen voor kopieën van filmklassiekers die zij niet bezaten. De Desmet-affaire verdeelde het Filmmuseumbestuur tot op het bot maar de beslissing werd — gelukkig — teruggedraaid.

Beginselverklaring

Bij Skrien intensiveerde Dibbets het schrijven over het medium televisie, het resulteerde onder meer in een reeks over Dallas van Ieng Ang die in boekvorm verscheen als Het geval Dallas (1982). Die belangstelling voor televisie zag je ook terug in de werkgroepen die hij tien jaar later onderwees. Zo volgde ik indertijd zijn werkgroep over de tv-serie De zomer van '45, over Nederlandse vrouwen die zwanger werden van Canadese soldaten. Elke week behandelden twee studenten een aflevering, waarbij zowel moest worden ingegaan op historische als filmische aspecten.

Onder redactie van Karel Dibbets en Frank van der Maden verscheen in 1986 het handboek Geschiedenis van de Nederlandse Film en Bioscoop tot 1940, waarin Dibbets het hoofdstuk over het bioscoopbedrijf tussen de twee wereldoorlogen voor rekening nam. In de introductie schrijven Van der Maden en Dibbets iets wat je als beginselverklaring kunt opvatten voor het filmgeschiedkundige werk dat Dibbets beoefende: "De filmgeschiedenis omvat echter veel meer dan alleen speelfilms en documentaires die in het verleden zijn gemaakt. Film is meer dan wat we op het scherm zien bewegen. Ook de bioscoop maakt deel uit van de geschiedenis van de film, evenals het publiek, de kritiek, de censuur, het gebruik van film buiten de bioscoop enzovoort."

In 1993 promoveerde Dibbets met Sprekende films: De komst van de geluidsfilm in Nederland 1928-1933 (De zeer leesbare handelseditie omvat 388 pagina's). Hiervoor dook Dibbets in allerlei bedrijfsarchieven, waaronder die van Philips, en beschreef hij de Nederlandse bijdrage aan innovaties in geluidstechniek en de invoering van de geluidsfilm in Nederland. Die invoering had grote consequenties: van competitie tussen Amerika en Europa en het verdwijnen van bioscooporkesten tot het besluit om buitenlandse films te ondertitelen — buurlanden kozen voor nasynchronisatie. Ook muntte hij het mooie begrip 'halffabrikaat' voor de zwijgende film, door de geluidsfilm veranderde die in een eindproduct.

DNA van de filmcultuur

In de jaren erna ontwikkelde Dibbets de website Cinema Context — destijds pionierswerk. De titel van de in 2006 geïntroduceerde online encyclopedie luidt 'Film in Nederland vanaf 1896', met als ondertitel 'een encyclopedie van de filmcultuur'. Dibbets en vele van zijn studenten verzamelden allerlei soorten informatie die handzaam doorzoekbaar zijn: films (met bij buitenlandse films de titel zoals hij in Nederland werd uitgebracht), bioscopen, personen en bedrijven. Daaronder vallen ook de rapporten van de Nederlandse Filmkeuring (een handige bron). Op de website licht Dibbets het onderzoeksinstrument als volgt toe: "Dankzij Cinema Context zijn we in staat het DNA van de Nederlandse filmcultuur bloot te leggen". Ik herinner mij een presentatie van Dibbets ten tijde van de introductie van deze website waarin hij liet zien dat er in Amsterdam een bioscooproute aan te wijzen was die ging van sjieke buurten — waar de kaartjes het duurst waren — via buurtbioscopen naar de Haarlemmerstraat, met zijn goedkope theaters en pornobioscopen.

De Universiteit van Amsterdam heeft laten weten dat de Cinema Context-website behouden blijft en aangevuld wordt — een nadrukkelijke wens van Dibbets.

Daarnaast was Dibbets als redacteur tussen 1989 en 1997 betrokken bij het Jaarboek voor Mediageschiedenis, wat later het Tijdschrift voor Mediageschiedenis (TMG) werd. In 2006 wijdde TMG een special over Cinema Context, waarover in datzelfde jaar een conferentie gehouden was. In 2011 ging Dibbets met vervroegd pensioen, al bleef hij hoofdredacteur van de Cinema Context-website.

Al met al is de bijdrage van Dibbets aan de filmgeschiedschrijving in Nederland van niet te onderschatten waarde. Iedereen die hem kende, zal Karel niet alleen herinneren als bevlogen historicus maar vooral als aimabel mens. Ik ben blij dat ik hem gekend heb.
 
Dibbets doctoraalscriptie Bioscoopketens in Nederland, zijn proefschrift Sprekende films en het handboek Geschiedenis van de Nederlandse bioscoop tot 1940 staan als pdf op Dibbets' homepage. Daar zijn ook veel andere publicaties van zijn hand te vinden (soms met een coauteur), de meeste als pdf.

André Waardenburg

PS. Er schiet mij een herinnering te binnen. In de pioniersjaren van de vakgroep Film- en Televisiewetenschap, nog voordat er dvd's waren, nam Dibbets eigenhandig de films op die je in een apart kamertje van de bibliotheek kon zien. Eerst op Betamax, later op VHS. Ik hoop dat ze nog ergens liggen opgeslagen. Het bracht mij begin jaren negentig bovendien op het idee ook films van tv op te nemen. Het begin van een cinefilie die nog niet voorbij is. Dank daarvoor Karel.


top
nieuws

Nominaties Gouden Kalveren 2017 bekendgemaakt

Nominaties Gouden Kalveren 2017 bekendgemaakt
02 September 2017
Vrijdagavond heeft het Nederlands Film Festival de Gouden Kalveren-nominaties bekendgemaakt op basis van films die hun première beleefden tussen 1 juni 2016 en 15 juli 2017. Films en lange documentaires die tijdens het festival in première gaan, maken volgend jaar kans op een Gouden Kalf. De prijzen worden uitgereikt op vrijdag 29 september tijdens het Gouden Kalveren Gala in de Stadsschouwburg Utrecht.
>> Lees verder

nieuws

Focus: Syrian New Waves

Focus: Syrian New Waves
01 September 2017
Het is een deprimerende gedachte dat de oorlog in Syrië al langer duurt dan de Tweede Wereldoorlog. Hoe daar als Syrische filmmaker op te reageren? De gedachte in het begin van de oorlog dat filmgetuigenissen van wreedheden de wereldopinie zouden wakker schudden en zo zouden bijdragen aan beëindiging van de oorlog, bleek een illusie.
>> Lees verder

nieuws

Focus: Niet voor watjes

Focus: Niet voor watjes
31 Augustus 2017
Uitgekeken op brave mainstream en arthousefilms? Ga dan naar het B-Movies, Underground & Trash Films (BUT Film Festival) in Breda. Voor filmliefhebbers die tegen een stootje kunnen.
>> Lees verder

nieuws

Apple gaat strijd aan met Netflix en Amazon

Apple gaat strijd aan met Netflix en Amazon
29 Augustus 2017
Staan we aan de vooravond van een heuse VOD-oorlog en gaan aanbieders — vergelijkbaar met supermarkten — stunten met abonnementsprijzen? Het zou zomaar kunnen gezien de sterk toegenomen concurrentie op de markt. Netflix is nog steeds de allergrootste maar vanzelfsprekend is die leidende positie niet meer. Na Amazon dient nu Apple zich aan als serieuze speler.
>> Lees verder

nieuws

It's a wrap: en verder nog in het nieuws deze week

It's a wrap: en verder nog in het nieuws deze week
26 Augustus 2017
Ook La Holandesa geselecteerd voor Toronto. Amsterdamprijs voor de kunst voor Fiona Tan. Drie Nederlandse (co)producties maken op longlist European Film Awards. Oeuvreprijs Film by the Sea voor Bruno Ganz. Nominaties de Parel bekend. NFF organiseer Vice Night. Emma Stone is best betaalde actrice van nog steeds ongeëmancipeerd Hollywood. Eén op drie Nederlandse huishoudens heeft Netflix-abonnement. Seizoensfinale Game of Thrones gratis op groot scherm.
>> Lees verder

nieuws

Russische regisseur Serebrennikov opgepakt om 'fraude'

Russische regisseur Serebrennikov opgepakt om 'fraude'
25 Augustus 2017
Hij zat midden in de opnames voor een nieuwe film over de Sovjet-zanger Viktor Tsoi maar werd dinsdag gearresteerd en geboeid afgevoerd. Filmmaker Kirill Serebrennikov, wiens film The Student in 2016 nog de François Chalais Prize won in Cannes, wordt beschuldigd van fraude. Hij lijkt het zoveelste slachtoffer van de ultraconservatieve krachten rondom president Poetin.
>> Lees verder

nieuws

Na Harry Potter nu Star Wars als tentoonstelling

Na Harry Potter nu Star Wars als tentoonstelling
24 Augustus 2017
De bezemstelen en onzichtbaarheidsmantel van de Harry Potter-tentoonstelling worden volgende week weer ingepakt maar een opvolger staat al klaar. Vanaf 30 september is in Cinemec Utrecht de tentoonstelling Star Wars Identities te zien. De interactieve presentatie was eerder te zien in Montreal, Londen en Brussel.
>> Lees verder

nieuws

Niet één maar twee 'studenten-Oscars' voor Nederlanders

Niet één maar twee 'studenten-Oscars' voor Nederlanders
23 Augustus 2017
Eén keer eerder won een student van de Nederlandse Filmacademie een CILECT-prijs, officieus bekend als 'de studenten-Oscars'. Dit jaar valt Nederland maar liefst twee keer in de prijzen. Grijs is ook een kleur is onderscheiden in de categorie fictie. The Origin of Trouble legt beslag op de prijs voor beste documentaire.
>> Lees verder

nieuws

Van binge watching ga je slecht slapen

Van binge watching ga je slecht slapen
22 Augustus 2017
Misschien niet wereldschokkend, maar toch wetenswaardig. Binge watching is slecht voor de nachtrust en kan zelfs de gezondheid beïnvloeden. Dat blijkt uit het afstudeeronderzoek van een Belgische student. Het kwaad zit niet alleen in de grote hoeveelheid informatie die visuele veelvraten tot zich nemen maar ook in de aard van hedendaagse series. Cliffhangers spoken nog lang door.
>> Lees verder

nieuws

Links

Links
20 Augustus 2017
Robert Pattinson de cinefiel, de stroom Bridesmaids-klonen, de comeback van Steven Soderbergh, Robert Bresson en zijn obsessie met deuren, onderzoek naar de Britse cinema van de jaren zestig en een einde aan een oude vete.
>> Lees verder