Juli/augustus 1997, nr 180

Filmmuziek: Bernard Herrmann

Had Hitch maar beter geluisterd

Alfred Hitchcock werkte het liefst met een crew van vaste medewerkers. Hij riep het beste in hen op. Maar zijn hoge eisen en koppigheid veroorzaakten ook menige breuk in een langlopende samenwerking. Het conflict met Bernard Herrmann, zijn vaste componist van 1955 tot 1966, heeft hem meer uit balans gebracht dan hij had kunnen voorzien.

Doris Day in The man who knew too much (1955), de film waarin Bernard Herrmann als dirigent te zien is.

Ofschoon zij tegengestelde persoonlijkheden waren, respecteerden de regisseur en de componist elkaar. Dat is voornamelijk te danken aan het feit dat Hitchcock absoluut niet muzikaal was en vertrouwde op de vakman. In zijn scriptvoorbereidingen staat vaak de aantekening dat hij bij een bepaalde scène een kwartiertje zou inruimen voor het 'statement' van Mister Herrmann.
Op aanraden van Bernard Herrmann kreeg de sequentie met het sproeivliegtuigje in North by northwest géén muziek en de douchescène in Psycho juist wel. Voor de sleutelscène in Hitchcocks remake van The man who knew too much vond Herrmann dat een nieuwe compositie van zijn hand niet beter kon worden dan de oorspronkelijk gebruikte 'Storm clouds' Cantata van Arthur Benjamin. Hij maakte er echter een dramatischer orkestratie van, met grotere partijen voor orgel en zijn favoriete instrument, de harp. Als beloning mocht hij het stuk in de Albert Hall zelf dirigeren, en zodoende is hij zichtbaar in beeld.

Trauma
Herrmann (1911-1975) maakte Hitchcocks films compleet. De scores richten zich op het onderbewuste van de kijker en zeggen tegelijkertijd iets over de personages in het verhaal. Hiervoor ontwikkelde hij een specifieke muzikale stijl die typerend is voor zijn samenwerking met Hitchcock.
Herrmanns thema's zijn nooit volledig uitgewerkte melodieën maar veeleer variaties op motiefjes die slechts uit enkele (dicht bij elkaar liggende) noten bestaan. Door deze combinaties eindeloos te herhalen maar nooit af te ronden wordt de muziek op den duur zenuwslopend. Dit repetitieve element werkt in een bescheiden instrumentatie, zoals in The wrong man, waar de kijker gaat meevoelen met de onschuldige muzikant Manny. Maar ook bij forse accenten van het hele orkest, bijvoorbeeld bij de trauma's die worden opgeroepen door de kleur rood in Marnie.
Herrmann verklaarde later in een interview dat Hitchcock zich nauwelijks bezig hield met 'karakteriseringen of menselijke emoties' in zijn films. Voor Hitchcock telde de muziek alleen als de score de situaties met een suspense-karakter kon versterken, aldus Herrmann. Hierin klinkt een lichte verbittering door. Herrmann zet Hitchcock in het gesprek af tegen Orson Welles, voor wie hij Citizen Kane en The magnificent Ambersons deed. In deze films ondersteunde de score naar zijn zeggen vooral de karakterontwikkeling.
Het interview stamt uit het begin van de jaren zeventig - na de breuk tussen Herrmann en Hitchcock. Dit verklaart de toon; dezelfde teneur is af te lezen uit het feit dat Hitchcock de naam Herrmann maar één keer noemt in zijn interviews met François Truffaut (rond 1967) - en dan gaat het niet over Herrmanns muziek maar over zijn rol als adviseur betreffende het 'sound design' van elektronische effecten in The birds.
In de beginfase van hun wederzijdse inspiratie droeg Herrmann een humoristische suite uit The trouble with Harry nog op aan de filmmaker: 'A portrait of Hitch'. Toen het geduld tien jaar later aan beide kanten op was liet Hitchcock de componist een vrijwel complete score schrijven voor Torn curtain, terwijl hij vantevoren wist dat Universal die typische, zware Herrmann-muziek niet zou accepteren. Halverwege de jaren zestig moest filmmuziek namelijk na te zingen zijn, à la Bacharach. Hitchcock was zelf de producent van Torn curtain; hij had waarschijnlijk geen zin meer in de eigengereidheid van Herrmann maar had ook niet het lef om hem tegen te houden.

Co-regisseur
Als hun vruchtbare samenwerking was gebaseerd op beider vakmanschap, kan men stellen dat ook hun onherstelbare conflict hieruit voortkwam. Voor een cineast die alle aspecten van het filmmaken tot in de finesses beheerste, moet het moeilijk zijn geweest te accepteren dat de muziek, waar hij geen verstand van had, zo'n aantoonbaar - en onmisbaar - effect had in zijn films. Herrmann daarentegen was een musicus met een grote staat van dienst, die óók wist hoe je een filmverhaal moet vertellen. Hij was niet zuinig met kritiek en verhulde zijn mening nooit.
Het lijdt geen twijfel dat deze componist, als laatstbetrokkene bij de totstandkoming van de film, invloed heeft uitgeoefend op ritme en opbouw van Hitchcocks produkties. Herrmann was, qua persoonlijkheid, een geheime co-regisseur. Het kan geen toeval zijn dat de films van Hitchcock aan kracht wonnen toen Herrmann zijn bijdragen ging leveren, en dat de produkties vanaf 1966 dramatisch in kwaliteit daalden nadat Herrmann woedend was weggelopen.

Kees Hogenbirk

Discografie Herrmann & Hitchcock

The man who knew too much (Prelude) (2:40)/Torn curtain (6:27) e.a. op Bernard Herrmann. The film scores. Los Angeles Philharmonic o.l.v. Esa-Pekka Salonen, 1996. Sony Classical SK 62700 (EC 1996): 76:45.
The man who knew too much (Prelude) (2:14)/Torn curtain (6:04) e.a. op The classic film music of Bernard Herrmann. The City of Prague Philharmonic o.l.v. Paul Bateman, 1995. Silva Screen FILMCD 162 (GB 1995): 74:56.
The man who knew too much (Herrmanns bewerking van Arthur Benjamins 'The storm clouds' Cantata) (9:15)/Psycho (6:26)/The wrong man (2:05)/Vertigo (6:41)/North by northwest (3:02) e.a. op Bernard Herrmann film scores. The Royal Philharmonic Orchestra o.l.v. Elmer Bernstein, 1992. Bevat interview met Herrmann uit begin jaren 70 (4:42). Milan 73138.35643-2 (USA 1993): 69:42.
'A portrait of Hitch' (from The trouble with Harry) (8:19)/ Psycho (a narrative for orchestra) (14:31)/Marnie (10:08)/North by northwest (3:06)/Vertigo (10:35), op Music from the great Hitchcock movie thrillers. London Philharmonic Orchestra o.l.v. Bernard Herrmann, 1969. London 443 895-2 (GB/D 1996): 46:39.

The wrong man, Studio-orkest o.l.v. Bernard Herrmann, 1957, op Soundstage Records 575 (USA limited edition 1996): 63:00.
Vertigo, Royal Scottish National Orchestra o.l.v. Joel McNeely, 1995. Uitvoering volgens Herrmanns aantekeningen, op Varèse Sarabande VSD-5600 (USA 1996): 63:19.
Vertigo, Sinfonia of London o.l.v. Muir Mathieson, 1958. Uitvoering zoals in de film, op Varèse Sarabande VSD-5759 (USA 1996): 65:01.
North by northwest, Studio-orkest o.l.v. Bernard Herrmann, 1959. Complete score, op Rhino Movie Music R2 72101 (USA 1995): 64:49.
North by northwest, The London Studio Symphony Orchestra o.l.v. Laurie Johnson, 1979. Varèse Sarabande VCD 47205 (USA 1985): 37:24.
Psycho, Studio-orkest o.l.v. Bernard Herrmann, 1960, op Soundstage Records 585 (USA limited edition 1996): 49:00.
Marnie, Studio-orkest o.l.v. Bernard Herrmann, op Tsunami TCI 0601 (EC 1994): 48:34.
Torn curtain, The Royal Philharmonic Orchestra o.l.v. Elmer Bernstein, 1977. Ongebruikte score, op lp: Warner Bros. Records BSK 3185 (USA, 1978): 41:37.

Naar boven