Juli/augustus 1997, nr 180

Hitchcock Totaal

De archieven worden geopend

Veel is er in de wereld van de filmarchieven veranderd sinds een hele generatie Nederlandse filmfans opgroeide met de gedachte dat Rear window een zwart-wit film was. Egbert Barten, die twaalf jaar geleden nauw betrokken was bij het vorige grote Hitchcock-retrospectief in Nederland, vergelijkt de situatie van toen en nu en licht een tipje op van wat we de komende maanden in het Nederlands Filmmuseum kunnen verwachten.

Spellbound: Gregory Peck en Ingrid Bergman.

In 1978 zag ik voor het eerst Alfred Hitchcocks Rear window, in de Amsterdamse Melkweg Cinema. In zwart-wit. Die witte en zwarte tinten leken zo goed te passen bij deze film over een tijdelijk gehandicapte fotograaf dat ik er geen ogenblik bij stil stond dat deze prachtige film ooit in kleur was gemaakt.
Rear window was in die tijd al lang niet meer voor normale distributie beschikbaar, ook niet in het internationale circuit. De enige manier waarop de Nederlandse fimliefhebber in dat tijdsgewricht deze film kon zien was in zwart-wit, dankzij een 16-mm kopie van een liever anoniem blijvende filmverzamelaar. Jaren later, we spreken dan van 1984, werd de film door distributeur UIP samen met een paar andere 'Essential Hitchcocks' opnieuw in de bioscoop uitgebracht en zag ik de film in Tuschinski 1 in al zijn kleurenpracht van het doek afspatten. Hoe kun je je vergissen!
Rear window zal geen deel uitmaken van het Hitchcock-retrospectief in het Nederlands Filmmuseum. UIP heeft de film opnieuw enkele jaren op de plank gelegd voor een grote re-issue tegen de eeuwwisseling. Ook zorgt UIP ervoor dat wij in tegenstelling tot veel andere Europese landen de gerestaureerde 70 mm-versie van Vertigo niet te zien zullen krijgen, een versie die voor Nederland en Denemarken niet beschikbaar schijnt te zijn. Wel krijgen we de gerestaureerde
Vertigo op 35 mm te zien, met nieuwe kleuren en verbeterd geluid. En veel ander fraais.

Ware liefhebbers
Het is twaalf jaar geleden dat het Amsterdams Filmhuis samen met een aantal andere filmtheaters een groot retrospectief organiseerde rond de master of suspense. Dat festival kon toen profiteren van de net uitgebrachte 'Essential Hitchcocks', waardoor onder andere Vertigo voor het eerst sinds lange tijd te zien was. Voor de rest was het een festival dat vanwege de financiële beperkingen en de moeilijke toegang tot buitenlandse kopieën sterk moest leunen op het in Nederland beschikbare materiaal: veelal afgeragde kopiëen en vaak op het voor de ware liefhebbers toch wat kleine 16 mm-formaat. Maar het was vrijwel compleet, en dat had grote charme.
Inmiddels zijn we twaalf jaar verder, en is er in de wereld van de filmarchieven en op het gebied van openbare vertoning van oude films veel gebeurd. Het publiek is - bij voortduring geconfronteerd met fraaie 'wet gate'-conserveringen van oude films die (in het geval van stomme films) meestal muzikaal begeleid worden - verwend geraakt en daardoor veeleisend geworden. Wat zijn daarvan de gevolgen voor het Hitchcock-programma van het Nederlands Filmmuseum?
Een overzicht zoals dat twaalf jaar geleden door de filmhuizen gebracht werd is nu niet meer mogelijk. Het Filmmuseum besloot onder andere al het eigen materiaal van Hitchcock aan een kritisch oog te onderwerpen. Verreweg het meeste werd voor projectie afgekeurd omdat de films (meestal veel gedraaide kopieën) te zeer bekabeld, verkleurd of zelfs incompleet waren. Bij dat onderzoek van projectie-kopieën in eigen archief werden overigens nog een paar pareltjes teruggevonden, zoals een door Hitchcock zelf in (gebroken) Frans ingesproken trailer voor Marnie. Eerder al werden getinte nitraat-kopieën van de vroege Hitchocks Downhill (1927) en zijn regie debuut The pleasure garden (1925) in het archief gevonden.

Duitstalige versie
Ondanks deze vondsten moet er veel materiaal uit het buitenland komen. Bij dat importeren heeft het Filmmuseum als groot voordeel boven de filmhuizen dat het vrijelijk kan beschikken over de films van haar collega-filmarchieven. De internationale organisatie van filmarchieven (FIAF) voorziet in tijdelijk bruikleen van films voor de bij haar aangesloten leden, wat voor het Hitchcock-retrospectief het prettige gevolg heeft dat het materiaal van heinde en verre kan komen.
Onder de schatten die uit het buitenland komen is onder andere een nieuwe, eveneens getinte conservering van Hitchcocks eerste thriller, The lodger (1926). Ook deze film kennen de meeste Nederlandse Hitchcock-liefhebbers alleen in een 16 mm kopie, dus een verrassing als destijds met Rear window moet niet worden uitgesloten. Uit de beginperiode van de geluidsfilm zijn er twee versies van de film Murder (1930), waarbij de Duitse ingesproken versie de naam Mary draagt. Dit is de versie zoals deze film aan het begin van de jaren dertig in de Nederlandse bioscoop draaide (toen men in Nederland bij keuze uit een Engelse of Duitstalige versie meestal de voorkeur gaf aan de laatste). Toch leuk om een keer te zien.
Misschien zullen de meest spectaculaire vertoningen de twee vormexperimenten uit de jaren vijftig blijken te zijn. Hitchcock was altijd in voor nieuwe technische snufjes. In de jaren vijftig werd er veel geëxperimenteerd met nieuwe vertoningsvormen, als antwoord op de concurrentie van de televisie. Zo nam Hitchcock zijn Dial M for murder (1954) op in 3-D en werd zijn remake van The man who knew too much (1955) opgenomen met een nieuw geluidssysteem, Perspecta/Dimensional sound. In het Filmmuseum zullen de 3D-brilletjes weer opgaan en kunnen we in de speciaal omgebouwde zaal luisteren naar de Perspecta-sound versie van Doris Day's 'Que sera sera'. Dat maakt nieuwsgierig.
Of het festival ook de meest notoire Hitchcock-adepten tevreden weet te stellen moet worden afgewacht. Zo zal The memory of the camps (1945) niet worden vertoond. Die film, een door Hitchcock gesuperviseerde montage-film met beelden uit de Nazi-concentratiekampen, werd pas een aantal jaren geleden in het filmarchief van het Britse Imperial War Museum geïdentificeerd als een authentieke Hitchcock. Echt essentieel voor een beter begrip van de suspense-stijl van de meester is deze film natuurlijk niet, maar in een overzicht dat zich 'Hitchcock Totaal' noemt mag hij eigenlijk niet ontbreken. Enfin, ook zonder die film wordt het een hete zomer in het Vondelpark. Eerst boven zweten van angst of hitte, daarna beneden afkoelen in Vertigo.

Egbert Barten

Hitchcock Totaal
Retrospectief met vrijwel alle 53 films van Alfred Hitchcock, van 3 juli t/m 31 augustus in het Nederlands Filmmuseum, dagelijks om 19.00 en 21.30 uur. Informatie en reserveren: 020-5891400.
Twee films worden opnieuw uitgebracht: North by northwest door NFM Distributie, vanaf 26 juni te zien in Rialto Amsterdam en 't Hoogt Utrecht en Vertigo door UIP, vanaf 3 juli te zien in het Nederlands Filmmuseum.

Naar boven