Februari 1998, nr 186

Abbas Kiarostami

Altijd zicht op de uitgang

"Leegte die door het publiek wordt ingevuld, daar draait het om in de cinema." Aldus Abbas Kiarostami, liefhebber van paradoxen. Kiarostami is de bekendste filmmaker uit Iran in het buitenland, zijn laatste film won vorig jaar een gedeelde Gouden Palm in Cannes. Taste of cherry is een minimale film met een groot thema. Met niet meer dan een man in een auto behandelt Kiarostami de ethiek van zelfdoding en het contrast tussen leven en dood. "Leven of niet leven is de enige keuze die ons is toegestaan."

Abbas Kiarostami (foto: Pieter Vandermeer).

Badii, hoofdpersoon in Taste of cherry, heeft zijn keuze gemaakt. Nog slechts één probleem moet hij zien op te lossen. Iemand moet hem begraven nadat hij zichzelf heeft gedood. Dus rijdt hij rondjes door een troosteloze woestijnstreek, op zoek naar iemand die bereid is om hem deze dienst, die hij flink zal belonen, te bewijzen. Veel succes heeft hij niet: zodra de aangesprokenen zich realiseren wat er van hen wordt verlangd, keren ze zich af. Een soldaat en een theologie-student proberen Badii vergeefs van zijn plan af te brengen. Alleen een oudere man die in een museum werkt, nota bene bereid om te helpen, weet de zelfmoordenaar aan het twijfelen te brengen. De man wijst hem op het mooiste in het leven dat hij zal moeten missen: de zoete smaak van de kers...
Taste of cherry draagt als motto een uitspraak van de Frans-Roemeense filosoof E.M. Cioran: "Zonder de mogelijkheid van zelfmoord had ik mezelf al lang geleden omgebracht." Ondanks de schijn van het tegendeel betreft het hier een optimistisch motto. Kiarostami: "Het gaat mij om Ciorans definitie van leven, hebben we een keuze of niet? Ik denk dat we geen keuze hebben: we kiezen niet voor onze religie, nationaliteit, cultuur, ouders, sekse, zelfs niet voor de dag dat we ter wereld komen. Als er zoveel beperkingen zijn in je leven, hoe kun je er dan van genieten? Het is alsof je in een bioscoop wordt neergezet waarbij je geen flauw idee hebt wat er draait. Stel je voor dat de airconditioning het niet doet, de stoelen zijn kapot, het geluid is vreselijk en het is een slechte film. Dan is er maar één ding waardoor je het volhoudt: dat kleine lampje met 'exit'. Zelfs als alle omstandigheden goed zijn, maar ze vertellen je dat je verplicht bent om tot het einde van de film te blijven zitten, dan is dat ook niet te verdragen. De uitspraak van Cioran verwijst naar die uitgang. Pas als je leeft met zijn motto krijg je weer controle over je leven, dankzij het besef dat je wel degelijk een keuze kunt maken. Dat is althans mijn interpretatie van het motto: juist omdat je kunt kiezen voor de dood, kun je kiezen voor het leven."
"In Japan dwingen ze filmmakers tot eenregelige uitspraken over hun film, dat hangen ze dan bij de deur van de bioscoop. Ik vind dat vreselijk, maar toen ik onlangs in Tokio aankwam kon ik er niet onderuit. Bij wijze van confrontatie heb ik toen iets gezegd namens de duizend mensen die die dag zelfmoord hadden gepleegd - dagelijks doen namelijk twaalfduizend mensen wereldwijd een zelfmoordpoging, en een op de twaalf pogingen is succesvol. Die duizend mensen van vandaag geven ons een boodschap: als je niet kunt leven, laten wij je de uitgang zien. Maar als je morgen nog leeft, dan wil je blijven leven. En als je besluit om te blijven leven, dan kun je maar beter goed leven. Het probleem zit niet bij de mensen die zichzelf ombrengen, maar bij diegenen die klem zitten in het midden: zij kunnen niet naar binnen en niet naar buiten." Van een specifiek Iraans taboe is geen sprake: "Het is net als overal elders: je ontzegt jezelf het leven. Dat is al straf genoeg, daar hoeft een religie of staat, waar dan ook, geen andere straf meer op te zetten."

Aarde en lucht
Het gesprek vindt plaats tijdens het Filmfestival Thessaloniki, waar ook een expositie van Kiarostami's foto's wordt gehouden. Bij de opening van de expositie is de maker niet aanwezig, hij is opgehouden in Teheran door problemen met zijn visum en zal over twee dagen alsnog op het festival arriveren, zo luidt het laatste bericht. Teleurstelling en lichte paniek bij de organisatoren. Het zou immers niet de eerste keer zijn dat Kiarostami, die door festivals over de hele wereld graag wordt ingezet als ambassadeur van de florerende Iraanse cinema, op het laatste moment verstek laat gaan. In Cannes was vorig jaar ook sprake van een last minute arrival, omdat de Iraanse autoriteiten pas op het laatste moment toestemming gaven om Taste of cherry in Cannes te vertonen. De foto-expositie in Thessaloniki toont stille landschappen, vertrouwd uit de trilogie Waar staat het huis van mijn vriend? (1987), En het leven gaat door (1992) en - net als de nieuwste film vooral onder de Engelse titel bekend - Through the olive trees (1994). Kale heuvels met hier en daar een boom, geen mens te zien. Aarde en lucht, verder niets. Ook in Taste of cherry speelt het landschap, een soort niemandsland met rode aarde waar onbestemd gebouwd wordt, weer een cruciale rol.
Twee dagen later arriveert Kiarostami inderdaad, en kan hij toelichten waarom hij wellicht helemaal wil overstappen naar fotografie. "Cinema is gecompliceerd omdat je met een groep mensen moet werken. Ik vind het vervelend om druk op anderen uit te moeten oefenen, zowel voor als achter de camera. Als ik een foto maak ben ik helemaal alleen en voel ik me veel meer op mijn gemak. Het maken van een goede foto is voor mij even bevredigend als het maken van een goede film." Erg groot is die groep mensen op de sets van Kiarostami nooit geweest. Eenvoud was altijd al een kenmerk van zijn films, en per film lijkt de aanpak kleinschaliger te worden. Taste of cherry is bijna volledig opgenomen in de auto van de hoofdpersoon, met de camera op de stoel naast de acteur. Ook in de eerdere films speelt het schijnbaar doelloos rondrijden een cruciale rol.
"Mijn auto is mijn kantoor, ik zit meer uren achter het stuur dan thuis. Ik doe mijn riemen vast en ik heb geen andere opties dan zitten, dat is de beste tijd om na te denken. Vooral in de verkeersopstoppingen in Teheran heb je erg veel tijd om na te denken. Of ik nu wil of niet, de meeste van mijn films komen tot stand in de auto. Bovendien geniet ik van het uitzicht: een groot scherm voor me, twee kleine schermen aan weerszijden. Mensen bewegen vrij, zonder dat ze pretenderen iemand anders te zijn of dat ze beseffen bekeken te worden. Het is een kleurrijk schouwspel en het verandert continu, ik vind het prachtig. Als ik een heuvel oprijd, is het net alsof ik een camera op een crane gebruik, voor mij is mijn auto een mobiele cinema."

Homayoun Ershadi als zelfmoordenaar in Taste of cherry.

Ontmoeting tussen vreemden
Kiarostami blijft graag dicht bij de werkelijkheid, reden om gebruik te maken van amateur-acteurs. "Ik zoek iemand die het dichtst in de buurt komt van wat me voor ogen staat. Als ik die heb gevonden, pas ik mijn ideeën aan aan die persoon. Ik wil niet dat hij verandert, dus verander ik zelf. Als je een op maat gemaakt pak geeft moet de acteur zich aanpassen, maar als je een lap textiel geeft kan hij zichzelf blijven. Alleen moet ik zelf weer vanaf nul beginnen." Veel van de dialogen ontstaan op de set. "Vooraf maak ik tot in detail aantekeningen van alles, maar naar de lokatie neem ik geen papier mee. Ik geef ook niets aan de acteurs om uit het hoofd te leren, ze lezen nooit iets. Ik dwing ze om te improviseren, en vervolgens pas ik me weer aan."
Kenmerk van de dialogen bij Kiarostami, ook weer in Taste of cherry, is de vraag-en-antwoord formule. Het lijkt alsof er sprake is van een verborgen educatief of misschien zelfs religieus motief. "Geen van beide. Soms moet je die vorm toepassen omdat personages voorbijlopen en om hen te begrijpen moet je wel vragen stellen. Het is immers een ontmoeting tussen vreemden, als het verhaal zich zou afspelen tussen een getrouwd stel zou er minder te vragen zijn. De tijd is kort en je gaat voorbij, dus je stelt vragen. Bovendien is het veilig, want je gaat toch weer verder." Naast de praktische verklaring moet er toch ook een artistiek motief zijn, de herhaling van de dialogen drukt immers een zwaar stempel op de films. "Ik herhaal niet omwille van het herhalen. Ik wil iets benadrukken. In een boek kun je tekst bijvoorbeeld benadrukken door in hoofdletters te schrijven, maar in film kun je geen zinnen uitschreeuwen die je wilt benadrukken. Dat doe ik dan door zinnen te herhalen."

Minimalisme
Het oeuvre van Kiarostami vertoont een sterke continuïteit. "Toen ik met Taste of cherry begon, dacht ik dat ik iets heel anders ging maken. Maar toen hij af was zag ik de continuïteit met de voorgaande films. Deze film zou een van de films uit de trilogie kunnen vervangen: als hij in plaats van Waar staat het huis van mijn vriend? komt is er nog steeds dezelfde voortgang. Kijk maar naar En het leven gaat door, dat ging ook over overlevingsdrang, over de tegenstelling tussen leven en dood. Ik geloof in de stelling dat een filmmaker eigenlijk maar één film maakt in zijn leven en dat hij daar elke twee jaar een stukje van laat zien. Mijn oude films zijn als mijn oude portretfoto's: niemand zou me geloven als ik een foto van een andere man zou laten zien en zou zeggen, kijk, zo zag ik er tien jaar geleden uit. Ik geloof niet in filmmakers die zomaar naar een heel ander genre of type film springen. Daarom moet je, om een filmmaker te begrijpen, ook het voorgaande werk kennen."
Rode draad in de films, en ook in de foto's, lijkt een zoektocht naar lege beelden, naar beelden zonder betekenis, kortom: naar niets. "Je kunt het vergelijken met minimalisme in andere stromingen of Japanse haiku's, ik ben bepaald niet de enige die zoekt naar 'nothingness'. Ik formuleer het liever als zoeken naar datgene wat we elimineren uit ons leven. Als je dingen aan de oppervlakte elimineert, kom je uit bij leegte, die tegelijk gevuld is." Pardon? "Omdat je daar jezelf kunt vinden. Daar waar je spreekt van 'nothingness', moet je denken aan een wit stuk papier of schilderslinnen. Alle mogelijkheden staan open, er kan geen oordeel over worden geveld. Maar tegelijk zijn er ogen die die leegte bekijken en er een waarde, invulling aan geven. Leegte, gevuld door de interpretatie van het publiek, dat is de cinema die ik nastreef."
De tolk laat lachend weten dat het haar te filosofisch wordt, daarom een praktische kwestie tot slot. Critici en publiek hebben verbaasd gereageerd op het slot van Taste of cherry, waarin Kiarostami op de valreep zijn vertrouwde spel met fictie en werkelijkheid speelt en het voorgaande onderuit haalt. Mede vanwege de groezelige video-kleuren staat deze 'ontmaskering' in contrast met de rest van de film. Het gerucht dat er twee versies van de film bestaan, met en zonder video-finale, blijkt te kloppen. "Het was eigenlijk een onschuldig experiment. Ik wilde uitproberen hoe het publiek zou reageren op verschillende eindes. Na een voorstelling in New York kwam een vrouw naar me toe en vroeg me waarom ik deze finale had toegevoegd. Ze vond het afbreuk doen aan haar emoties, waar ze juist zo van genoot. Ik realiseerde me dat ik wel mijn eigen redenen kon hebben, maar dat er mensen zijn die graag een treurig einde willen. Daarom zijn er nu twee versies, het publiek kan kiezen. Eigenlijk moet er een aankondiging bij de kassa hangen: als u de bioscoop huilend wilt verlaten moet u naar deze versie, anders naar de andere zaal." Kiarostami vertelt het half lachend en het is duidelijk welke versie zijn voorkeur heeft: die waarin de illusie van film wordt doorgeprikt.

Mark Duursma

Taste of cherry (Ta'm e guilass)
Iran, 1997.
Produktie, regie, scenario en montage: Abbas Kiarostami.
Camera: Homayon Payvar.
Geluid: Jahangir Mirshekari.
Met: Homayoun Ershadi, Ahdolhossein Bagheri, Safar Ali Moradi, Mir Hossein Noori.
Kleur, 95 minuten.
Distributie: Argus Film (RCV Film Distribution).
Te zien: tijdens het Filmfestival Rotterdam en vanaf 5 februari in de filmtheaters.

Naar boven