November 1998, nr 194

Tom Tykwer

Ik ben een echte control freak

Tom Tykwer (1965) kan met recht de Duitse filmontdekking van de afgelopen jaren worden genoemd. Hij debuteerde in 1993 op overrompelende wijze met Die tödliche Maria en deze maand beleeft zijn tweede film Wintersleepers zijn Nederlandse première. En zijn allernieuwste film Lola rennt was een van de verrassingen van het afgelopen filmfestival in Venetië. Wintersleepers is een beklemmend, prachtig vormgegeven en modern relatiedrama waarin, na een ongeluk zonder aanwijsbare schuldige, de verhoudingen tussen vier jonge mensen volledig op hun kop komen te staan.

Tom Tykwer (foto: Jeroen Lok).

"Na Die tödliche Maria zocht ik naar een meer realistisch verhaal over mensen die op dezelfde manier leven en denken als ik. De roman 'Expense of spirit' die ik van de schrijfster Françoise Pyszora kreeg toegestuurd en waar Wintersleepers op is gebaseerd is, voldeed volledig aan mijn eigen ideeën over hoe mensen van mijn leeftijd met elkaar omgaan. Het enige, niet onbelangrijke, gegeven dat ik veranderd heb, is de omgeving waar het verhaal zich afspeelt. In het boek is dat een zomerse badplaats in Zuid-Frankrijk, maar in de film een winters berglandschap. Niet alleen omdat ik zelf niks met stranden heb, ik haat zelfs teveel zonlicht, maar ook omdat het sneeuwlandschap geschikter is voor het beklemmende drama dat zich tussen die vier personages afspeelt.
"Je zou kunnen zeggen dat elk personage voor een ander aspect van mezelf staat. En er zijn zeker ook mensen in mijn omgeving die precies zo zijn als de karakters in de film. Ze representeren voor een deel hoe mannen en vrouwen tegenwoordig zijn. Misschien is het in de film zo nu en dan extreem weergegeven, maar toch ervaar ik het vaak op die manier. Het personage van Marco, de skileraar, maakt net zo sterk deel uit van wie ik ben als Rene, terwijl de meeste mensen verwachten dat Rene meer verwantschap met mijzelf vertoont. Bij Marco gaat het om iemand die constant in het middelpunt van de aandacht wil staan en altijd degene probeert te zijn die een situatie wil opvrolijken. Hij durft echter niet mee te gaan in diepergaande discussies. Dat is typisch mannelijk gedrag en ik heb daar zelf ook problemen mee. Daarom laat ik het maar aan de orde komen in mijn films. Rene is iemand die geobsedeerd bezig is om zijn eigen wereld te creëren. Hij is weliswaar ziek, maar dat komt pas later uit. Hij representeert voornamelijk iemand die met beelden - in zijn geval foto's - opnieuw de realiteit wil uitvinden en dat lijkt erg op wat wij filmmakers doen, wanneer we een film maken.

Onschuldige sneeuw
"Ik heb voor de setting van het verhaal bewust gekozen voor een afgelegen chalet in een besneeuwd berglandschap. Niet alleen omdat ik vond dat het goed paste bij het zelfgekozen isolement van de personages, maar ook omdat sneeuw de fascinerende eigenschap heeft om zowel erg onschuldig over te komen als om gevaar te suggereren. Datzelfde dualisme zit ook in de personages. Toen ik vanuit de helikopter op zoek was naar geschikte plekken in het landschap zag ik van veraf vooral massieve bergtoppen bedekt met grote massa's sneeuw. Vanaf zo'n afstand ziet het er erg maagdelijk en onschuldig uit, maar dichterbij komend zie je opeens al die vervaarlijke spelonken en afgronden. Het is net zoals met de mensen om je heen. Vanaf een afstand zien ze er vaak mooi en tevreden uit, maar wanneer je ze beter leert kennen, ontdek je pas hun diepere angsten en problemen.
"De meeste mensen hebben tegenwoordig de behoefte om zichzelf te verbergen. Dat komt volgens mij omdat we niet meer weten wat we wel en niet van onszelf aan de buitenwereld willen tonen of welke gevoelens we willen uitdrukken. Dat is natuurlijk iets vreselijks, want het leidt tot onzekerheid en isolement. Door dit onvermogen tot wezenlijke communicatie trekt men zich terug in zichzelf. Ik ben echt van mening dat er bij de huidige generatie en binnen onze huidige samenleving een groot gebrek is aan communicatie en creativiteit.

Geobsedeerd
"Het toeval is een van de belangrijkste onderwerpen in al mijn films. Of beter gezegd: de relatie tussen het toeval en het lot. Beide zijn namelijk nauw verbonden met het voorbijgaan van de tijd, wat een andere obsessie van me is. Iedereen kent volgens mij wel van die gebeurtenissen, die op het moment dat je ze beleeft niet zo veel indruk maken. Pas later ontdek je dat dat juist het moment geweest is waardoor alles veranderde en waardoor je nu de persoon bent die je bent, of juist dit leven leidt en niet een ander.
"Daarom is Lola rennt ook zo'n succes, omdat die film helemaal over dat gevoel gaat. Dat terugkijkend op je leven, het besef opkomt dat alles wat je meemaakt met elkaar te maken heeft, zonder dat je je het vooraf bewust was. Maar tegelijk heeft iedereen het gevoel dat zijn of haar leven noodzakelijk in een bepaalde richting gaat, dat het niet zo maar alle kanten opdwaalt, maar dat er een zekere lijn in zit. Dat is de paradox van het leven. Gek genoeg komt het aan het einde op hetzelfde neer. Of je nu het toeval als oorzaak accepteert of gelooft in een soort lotsbeschikking; het resultaat is en blijft hetzelfde.
"Mijn obsessie met tijd heeft alles te maken met mijn fascinatie voor film in het algemeen. De essentie van film is toch het manipuleren en bevriezen van tijd. Ook binnenin de structuur van een film kun je het afschuwelijk feit ontlopen dat tijd altijd in hetzelfde tempo bij je weg loopt. Het moment dat een regisseur zich dat het sterkste realiseert is wanneer het thema van de dood aan de orde is. De dood is iets wat je in het leven onmogelijk kunt ontlopen, maar in film kun je alles weer omdraaien. Een personage geeft bijvoorbeeld te kennen nog niet dood te willen. Oké dan beginnen we toch gewoon opnieuw met het verhaal. Dit uitzonderlijke vermogen dat de filmkunst heeft, verklaart ook waarom film in deze tijd zo'n belangrijk medium is. Het geeft mensen het gevoel dat wonderen bestaan en dat verlossing van de dood mogelijk is. In Lola rennt is dat gegeven heel expliciet aanwezig en in Wintersleepers speelt het meer op de achtergrond.

Betrokken
"De muziek, die ik overigens zelf heb gecomponeerd, en het geluid in een film zijn voor mij net zo belangrijk als de beelden. Ik streef ernaar dat die twee een absolute eenheid vormen, die het gevoel oproept dat het zo, en niet anders bedoeld is. Bij andere films heb ik altijd het idee dat de muziek er nog even achter gezet wordt en dat je tijdens het kijken die scheiding blijft voelen, waardoor de film niet werkt. Muziek wordt vrijwel altijd gebruikt om je in een bepaald stemming te brengen en dat haat ik.
"In feite ben ik een echte control freak. Vanaf de eerste scenarioversie tot aan de allerlaatste schnitt wil ik alles controleren. Daarom ben ik ook minstens drie jaar bezig met een film. Ik zou niet een film in drie maanden tijd kunnen maken, ik zou niet eens weten hoe je dat doet. Een reden hiervoor is dat ik alle aspecten van het vak leuk vind en ook overal bij betrokken wil zijn. De andere reden is dat ik echt geloof dat de beste films altijd op die manier gemaakt zijn; de zogenaamde auteursfilms, waarbij de regisseur betrokken was bij het script, dominant op de set aanwezig was en ook bij de montage en de muziekscore een dikke vinger in de pap had. Die alomtegenwoordigheid van één persoon is het geheim achter de zeer persoonlijke stijl die zo'n film heeft.
"Wintersleepers behoort tot de categorie films die je eigenlijk twee keer moet gaan zien. Dat klinkt een beetje tegenstrijdig, want een film zou toch meteen de eerste keer een sterke indruk moeten maken, want 99 procent van de toeschouwers ziet hem nu eenmaal slechts een keer. Maar aan de ander kant heb ik zelf ook de ervaring dat de films die ik het meeste waardeer, bij een tweede bezoek altijd beter bleken te zijn dan ik aanvankelijk dacht. Je bent dan namelijk iets meer relaxed. Je kent de structuur van het verhaal, dus daar hoef je niet zoveel aandacht meer aan te besteden, waardoor je meer vrijheid krijgt om over allerlei dingen na te denken. Ik heb meegemaakt dat drie vooraanstaande Duitse filmcritici Wintersleepers na de eerste keer niet goed vonden, maar op mijn advies een tweede keer zijn gaan kijken en alledrie bekenden dat ze nieuwe dingen hadden ontdekt en de film veel meer waren gaan waarderen. Ik weet niet of dat voor mij een probleem is. Een film is in die zin net als een persoon, die ook niet meteen zijn ware gezicht laat zien, maar nog dingen achterhoudt, die je gaandeweg moet zien te ontdekken.
"Al mijn films gaan over stelletjes die vrij uitgebreid met elkaar praten over hun relaties en analyseren waarom ze wel of niet verliefd zijn en maar geen definitieve beslissing kunnen nemen. Ik maak dat zelf ook erg vaak mee. Die gesprekken met je vriendin, terwijl je samen in bed ligt, vormen wat mij betreft het hart van een relatie. Ook in Wintersleepers draait alles uiteindelijk om de liefdesontwikkelingen van de twee stellen, waarbij de rechtstreekse confrontaties en gesprekken een wezenlijke rol spelen. Al stop je nog zoveel effecten en actie in een film, waar het echt op aankomt blijven toch die scènes waarin er sprake is van een sterke emotionele verhouding tussen twee mensen. Zelfs bij Hitchcock zijn het uiteindelijk niet de suspense en ontknopingen die je het meeste bijblijven, maar wel het moment dat James Stewart Kim Novak recht in de ogen kijkt en je ziet dat hij zich verloren voelt. Dat zijn de momenten in een film die er echt toe doen."

François Stienen

Wintersleepers (Winterschläfer)
Duitsland, 1997
Productie: Stefan Arndt
Regie: Tom Tykwer
Scenario: Tom Tykwer en Françoise Pyszora
Camera: Frank Griebe
Geluid: Arno Wilms
Montage: Katja Dringenberg
Muziek: Tom Tykwer, Johnny Klimek en Reinhold Heil
Met: Ulrich Matthes, Marie-Lou Sellem, Floriane Daniel, Heino Ferch en Josef Bierblicher.
Kleur, 124 minuten
Distributie: Upstream Pictures
Te zien: vanaf 26 november

Naar boven