Februari 1999, nr 197

Lodge Kerrigan

Ontsnappen uit een geometrische gevangenis

Regisseur Lodge Kerrigan maakte zes jaar geleden met zijn intense debuut Clean, shaven het publiek deelgenoot van de wereld van een schizofreen, die zijn nagel lospeuterde omdat hij vermoedde dat er een zendertje in zat. Zijn nieuwste film Claire Dolan ademt een meer serene sfeer uit. Dit relaas van een prostituee die een nieuw leven wil beginnen beleeft zijn Nederlandse première op het Filmfestival Rotterdam. "Ik ben alleen geïnteresseerd in films die vastgeroeste normen weerleggen."

Lodge Kerrigan in New York.

De dag na de première op het Filmfestival van Cannes in mei vorig jaar schreef het gezaghebbende vakblad Variety de film een gebrek aan emotie toe. Lodge Kerrigan is verbijsterd, blijkt tijdens een groepsgesprek met hem in Cannes. "Claire Dolan is juist buitengewoon emotioneel geladen. Snappen ze dan niet dat emoties niet altijd breed uitgemeten hoeven te worden, en dat een film niet altijd hoeft te mikken op grote emoties bij een zo groot mogelijk publiek?"
Claire Dolan is inderdaad geen tranentrekkend sociaal-realistisch drama over een prostituee, maar een subtiele film, waarbij de strakke, klinische vorm verward kan worden met afstandelijkheid. De New-Yorkse gebouwen zijn gedrenkt in een kilblauw licht, waardoor de stad een geometrische gevangenis lijkt. Maar juist in zo'n omgeving komen de gelaatstrekken van de schijnbaar emotieloze prostituee Claire Dolan des te krachtiger naar voren. De bijna liefkozende close-ups van haar rimpeltjes, poriën en make-up zorgen ervoor dat je letterlijk dicht op haar huid zit. Claire wordt gespeeld door Katrin Cartlidge, bekend door Naked (die slons op de bank),
Breaking the waves en Career girls. Cartlidge geeft krachtig gestalte aan Claire, een vrouw die prostitueert om de schulden aan haar pooier af te betalen, in een isolement vervalt, vervolgens een kindje krijgt en haar leven weer in eigen hand neemt. Het ontbreekt de film gelukkig aan gepsychologiseer en doorzichtige moraal, alhoewel de film onmiskenbaar hoopvol blijkt, en het hoerenvak tussen de regels door wordt gelijkgeschakeld aan afhankelijkheid.
Lodge Kerrigan: "Claire is een ongelooflijk sterke vrouw, die haar leven een andere draai geeft, maar dan wel onder haar eigen voorwaarden, en zonder dat ze de toekomst heeft uitgestippeld. Ze hoeft niet op andere mannen en vrouwen te vertrouwen om haar leven te kunnen veranderen. De meeste mensen zijn bang voor veranderingen, zeker als je geen idee hebt wat de nabije toekomst brengt. De film is inderdaad hoopvol over het lot van Claire, maar ik ben ook realistisch, want ik weet dat veranderingen nooit gemakkelijk zijn te realiseren."

Taboes
Tijdens het monteren van Clean, shaven keek Kerrigan uit op een straat ten westen van Times Square. Nu probeert de burgemeester daar krampachtig de oude gloriejaren van de revue te laten herrijzen, maar niet lang geleden was de buurt het middelpunt van seksbioscopen en tippelaars. "Ik keek daar dagelijks naar de prostituees, waarvan er een aantal zwanger was. Ik betrapte mezelf erop dat ik bij de eerste aanblik echt gechoqueerd was. En elke keer als ik zo'n fysieke reactie voel, wil ik gelijk weten waardoor dat komt. Was het de combinatie van moederschap en hoereren die me zo tegenstond? Was dat niet seksistisch gedacht van mij? Het was in ieder geval niet zo dat ik me zorgen maakte om hun gezondheid, want het is medisch bewezen dat seks tijdens de zwangerschap ongevaarlijk is. Ik realiseerde me dat de maatschappij constant bezig is taboes te versterken door vrouwen onder te verdelen in moeders en hoeren. Ik kwam erachter dat die opgelegde norm onbewust een groot effect op me had. Filmmaken is bij mij sowieso een proces van zelfeducatie. En zonder politiek correct te worden hoop ik dat mensen hetzelfde bij zichzelf gaan afvragen."

Façade
Kerrigan heeft in Clean, shaven korte metten gemaakt met het vooroordeel, gevoed door thrillers, dat schizofrenen massamoordenaars in de dop zijn. In Claire Dolan wordt op zijn beurt het beeld van de prostituee genuanceerd. "Elke film is een politieke film. Of het versterkt de waarden van de status quo, of het valt ze aan. Ik ben alleen geïnteresseerd in films die vastgeroeste normen weerleggen. Het werk dat ik maak bestaat voor een groot deel uit het vernietigen van clichés. Hier heb je een verhaal over een prostituee, nu eens niet met een hart van goud, die een verhouding begint met een man, niet uit een verlangen maar uit een behoefte. Die man is niet de ridder op het witte paard die haar redt, want hij redt haar in het geheel niet. Dat doet ze zelf."
Ook de metropool New York is gefotografeerd op een zeer ongebruikelijke manier. Kerrigan brengt geen lofzang op de wolkenkrabber en de architectuur, maar toont de gebouwen van dichtbij, kil, strak en spiegelend, zoals een meetkundige een hoek bestudeert. Kerrigan is vooral geïnteresseerd in het effect van die spiegelende objecten op de mensen die erin leven. "Die gebouwen brengen een sfeer van isolatie, voyeurisme en claustrofobie teweeg. New York is voor mij een stad van ramen, niet van wolkenkrabbers; als ik door de stad loop zie ik overal ramen om mij heen. Die raamconstructies hebben enorm veel invloed op de levens van mensen. Helaas zijn de bouwwerken in New York meer het gevolg van een commercieel onroerend-goedbeleid dan van architectonisch inzicht. Vanwege de torenhoge grondprijzen is er niet veel ruimte voor privacy, waardoor mensen onherroepelijk met elkaar worden geconfronteerd. Iedereen ziet alles, je hoeft maar uit het raam te kijken en je ziet vijftig verschillende mensen vijftig verschillende dingen doen. Het gevolg kan dan zijn dat je je gaat afzonderen, en de gordijnen sluit. In dit New York speelt Claire Dolan zich af, en niet in de stad van Chrysler Building of het Empire State Building, want die worden alleen maar gebruikt om duidelijk te maken dat de film zich in New York afspeelt. Je zou het de gemakzuchtige filmers nog makkelijker kunnen maken door op de stoep van alle beroemde gebouwen in de stad een kruis te zetten, plus de focusafstand, zodat ze alleen nog maar een camera hoeven neer te zetten. Iedereen wordt geabsorbeerd door het Empire State Building, maar niemand kijkt er ooit naar. Om mensen te laten kijken, moet je de dingen op een andere manier tonen."
Die spiegelende objecten kunnen ook gezien worden als metafoor voor de mensen zelf. "Gebouwen zijn een façade, net zoals het uiterlijk van mensen. Ik bekritiseer de betaalde seks vooral omdat het zo op de buitenkant is gericht. Dit is niet alleen het geval met betaalde seks, ook de modewereld en de media doen lustig mee. Zoveel mensen zijn geobsedeerd door het uiterlijk. In de metro zie je vrouwen de Vogue lezen en mooie plaatjes van andere vrouwen bekijken. Op straat zie je mannen kijken naar vrouwen, vrouwen kijken naar vrouwen, ouders kijken naar andermans kinderen. Iedereen oordeelt op basis van het uiterlijk, en hoe dit wordt gepresenteerd. Ik vind dat gewoonweg stuitend, de mening over een persoon moet gebaseerd zijn op een emotionele interactie binnen een relatie. In Claire Dolan is er dan ook een wereld van verschil tussen de seks met de hoerenloper Trick, en de seks waarbij Claire en haar vriend Elton een baby maken. Bij Trick moet ze aan een fantasiebeeld voldoen. Hij is helemaal niet geïnteresseerd in haar, en begaat dus een compleet narcistische, kille daad."

Luide rocksong
Claire Dolan is geproduceerd door het Franse MK2, omdat niemand in Amerika iets zag in de film. De onafhankelijke cinema bevindt zich in een crisis, ondervindt ook Kerrigan. "Een van de weinige eigenzinnige filmmakers is Todd Haynes (Poison, [Safe], Velvet goldmine), de belangrijkste Amerikaanse filmer van mijn generatie. Ik vind hem een moedige filmmaker. Voor de rest heb ik geen idee meer wat de term 'onafhankelijk' betekent. Alle distributeurs en productiemaatschappijen, ook de zogenaamde onafhankelijke, werken onder de mantel van de grote studio's. Ik kan er wel mee leven dat film een industrie is, en dat je film ook wat centen moet opleveren, maar het treurige is dat de echte onafhankelijken nog meer worden gemarginaliseerd. Ik hoop dan ook dat het publiek eens rebelleert tegen de mainstream films, waarbij expliciete dialogen de manier zijn om emoties uit te drukken. Ik heb vooral een hekel aan films die vlak voor de aftiteling nog snel een luide rocksong of ballad aan de film plakken, zodat je met een goed gevoel de bioscoop moet verlaten. De filmmakers proberen je zo op een wel erg doorzichtige manier te conditioneren en te manipuleren. Terwijl geluid en muziek juist veel te belangrijk zijn om te misbruiken. In Clean, shaven gebruikte ik een verontrustende soundtrack, omdat schizofrenen vaak lijden aan auditieve hallucinaties. Bij Claire Dolan was zo'n extreme soundtrack niet dramatisch noodzakelijk, maar het geluid is ook nu weer even belangrijk om het publiek te raken als de beelden."
Bij MK2 zal ook Kerrigans volgende film worden gerealiseerd. "De film bevindt zich nog in de scriptfase, maar hij zal gaan over een doorsnee man die het doelwit wordt van een criminele organisatie. Zij proberen hem psychisch te breken door hem te laten denken dat hij iemand heeft vermoord, om hem op die manier aan te sporen nog een moord te begaan. Ook in deze film zal ik geen zwart-wit situatie schetsten. Mensen zijn gedurende een dag verdrietig, gelukkig, boos en opgewonden. Het is te gemakkelijk om slechts op een van die emoties te mikken."

Mariska Graveland

Claire Dolan
Verenigde Staten/Frankrijk, 1998
Productie: Marin Karmitz
Scenario en regie: Lodge Kerrigan
Camera: Teodoro Maniaci
Montage: Kristina Boden
Geluid: Tom Paul en Peter Schneider
Artdirection: Sharon Lomofsky
Muziek: Ahrin Mishan en Simon Fisher Turner
Met: Katrin Cartlidge, Colm Meany, Vincent D'Onofrio, Muriel Maida, Maryanne Plunkett
Kleur, 95 minuten
Distributie: Cinemien
Te zien: tijdens het Filmfestival Rotterdam, en vanaf 4 maart in de bioscoop

Naar boven