Mei 1999, nr 200

Yesim Ustaoglu

De dood reist dwars door Turkije

Het Koerdische probleem in Turkije is volgens regisseur Yesim Ustaoglu niet te vergelijken met de huidige situatie in Joegoslavië. Dat de situatie explosief is en het nationalisme in haar land weer hand over hand toeneemt, ontkent ze echter niet. Haar film Yourney to the sun beschrijft een opmerkelijke vriendschap tussen een Turkse jongen en een Koerdische man, maar politieke statements omzeilt Ustaoglu in het interview met grote handigheid. "Alles wat ik te zeggen heb zit in mijn film en die spreekt voor een goede verstaander duidelijke taal."

Yesim Ustaoglu (Foto: André Bakker).

Het is een diep gewortelde karaktertrek dat mensen elkaar onderling op uiterlijkheden en andere triviale en vermeende eigenschappen beoordelen en niet zelden ook veroordelen. In haar film doet Ustaoglu een poging tot het doorbreken van de clichébeelden die er bij veel Turken over de Koerden heersen. Ustaoglu: "Ik wilde mijn volk haar eigen land en cultuur laten zien, zodat men zichzelf weer ontdekt. Ik houd zelf hartstochtelijk veel van Turkije, met z'n enorme diversiteit aan landschappen en rijke historie. Er bestaan echter zoveel gekke ideeën bij de Turken zelf over dingen die men helemaal niet kent en nooit gezien heeft. In de grote steden zijn ze onwetend over het leven in de provincies en andersom hebben de duizenden immigranten die jaarlijks naar Istanbul komen ook een verkeerd beeld van het leven in een grote stad. Ik verwijt trouwens de media in mijn land dat ze al deze vooroordelen bevestigen en soms zelfs bewust aanwakkeren."

Razernij
Yourney to the sun schetst een onverbloemd en weinig rooskleurig beeld van het leven van de Koerden in Turkije. Ze worden verbeten opgejaagd door de politie, hun dorpen worden platgebrand en iedere vorm van protest wordt met harde hand de kop ingedrukt. Ustaoglu is zelf Turks, maar ze heeft wel veel Koerdische vrienden. Net als de meeste van hen heeft ze het geweld van dichtbij meegemaakt.
"Wanneer je in Turkije leeft heb je eigenlijk continu met dit soort dingen te maken. Ik ben zelf vaak genoeg opgepakt en ondervraagd, zeker in mijn studententijd toen ik nog veel radicaler en politiek betrokkener was, maar ik heb nooit echt vastgezeten. De scène in de film waarin de hoofdpersoon door een groepje voetbalsupporters uit zijn auto wordt gesleurd, heb ik zelf ongeveer zo meegemaakt. Omdat ik een afwijkende nummerplaat heb, zagen ze mij voor een Koerd aan en dat was voor hen voldoende om in razernij los te barsten."
In Yourney to the sun overlijdt een Koerd in Istanbul aan de gevolgen van het politiegeweld. Zijn vriend, de jonge Mehmet, vertrekt met de doodskist in zijn auto naar het oosten van het land om hem te begraven. De dood reist als het ware dwars door Turkije, maar deze op eerste gezicht zo donkerzwarte symboliek is niet per se Ustaoglu's intentie geweest. "Voor mij zit er toch veel meer een gevoel van hoop aan het einde van de film. De jonge Mehmet is dan erg veranderd en zijn persoonlijke transformatie is de essentie van de film. Aan het begin was hij erg naïef en afhankelijk van anderen, maar aan het eind is hij volwassen geworden."

Meningsuiting
Een perfect gevoel voor timing kan de makers van Yourney to the sun in ieder geval niet ontzegd worden. De wereldpremière in Berlijn viel samen met de arrestatie van de Koerdische PKK-leider Öcalan en de Turkse première - vorige maand op het filmfestival van Istanbul - vond plaats aan de vooravond van de landelijke verkiezingen, waar de extreem-rechtse partij MHP (De Grijze Wolven) met 18% van de stemmen een van de winnaars was. Bij de met spanning tegemoet geziene première in haar eigen land deden zich geen vervelende dingen voor, maar of de film ook in Turkije gedistribueerd zal worden is echter nog steeds onzeker. Ustaoglu hoopt natuurlijk van wel, al schat zij de kans daarop vooralsnog laag in. Na Yol uit 1982 is Yourney to the sun pas de tweede Turkse film waarin Koerdisch wordt gesproken, en die eerste film werd pas dit jaar, zeventien jaar na de première, voor het eerst in Turkse bioscopen vertoond.
Ustaoglu: "Natuurlijk wil ik met deze film uiteindelijk mijn eigen publiek bereiken. Het is belangrijk dat de Turken zelf deze film zien en dat hij mensen aanzet tot discussies over de talrijke problemen waar we in mijn land mee te maken hebben. Ik ben onbescheiden genoeg om te stellen dat de film een bijdrage kan leveren aan het proces van democratisering in Turkije. Het is ook de hoogste tijd dat er meer over dit soort dingen gepraat gaat worden, want vrijheid van meningsuiting is voor mij het wezen van de democratie."

François Stienen


Journey to the sun

In de coulissen van een eeuwenoude strijd

De eeuwenoude strijd tussen Koerden en Turken is opgelaaid tot ongekende hoogten. Dat het geen eerlijke strijd is blijkt uit Journey to the sun, een prachtig verteld verhaal van een stel mensen die zich proberen te redden. Politiek zul je niet vinden in deze film, maar de boodschap komt des te harder aan.

Mehmet (Newroz Baz) vervoert zijn vriend.

De Turkse filmmaakster en voormalig architecte Yesim Ustaoglu (38) had nauwelijks voet op Berlijnse grond gezet, of er braken in die stad ernstige Koerdische rellen uit naar aanleiding van de arrestatie van PKK-leider Öcalan. Haar tweede speelfilm Journey to the sun, over de spanning tussen Koerden en Turken, was ineens de meest actuele van het gehele Filmfestival Berlijn.
Nog beter dan in het sprookjesachtige
Hammam, il bagno turco is Istanbul in Journey to the sun te zien als een kruispunt van Oost en West en modern-traditioneel. Het verhaal begint in de fascinerende havenstad, waar de sneltrams af en aan rijden en waar de naïeve jongen Mehmet met een koperen bel op een stok naar lekken in de waterleiding speurt. Hij heeft een al even lief vriendinnetje Arzu, met wie hij na haar werk in een wasserette bier drinkt aan de Bosporus. Ze is in Duitsland geboren en heeft al meer van de wereld gezien dan hij. Mehmet komt uit de buurt van Izmir, aan de toeristische, westelijke kust van Turkije. Met een kleine zwart-wit tv in zijn kielzog is hij naar de grote stad getrokken om zijn fortuin te zoeken. "Zullen we samen tv kijken?" vraagt een Russische hoer die ook graag wil overleven in de stad.

Straatgewoel
Mehmet begint zich heel geleidelijk bewust te worden van de onderhuidse spanningen in het straatgewoel. Het begint met een knokpartijtje na een voetbalwedstrijd, waarbij hij de oudere Benzon ontmoet. Even later ziet hij Benzon gearresteerd worden op tv. Mehmet krijgt de indruk dat zijn koffiekleurige huidskleur een tikje te donker is voor de volbloed-Turken om hem heen. Niemand gelooft dat hij echt uit West-Turkije komt. Zijn sluimerende bewustzijn komt in een stroomversnelling wanneer hij na een misverstand zelf wordt gearresteerd.
Ineens is het dagelijks leven vol gevaren. Mehmet merkt dat hij als voormalig politiek arrestant wordt gemeden als de pest. Hij raakt zijn baan kwijt, zijn slaapplaats en zijn hoop. Benzon helpt hem. Het is nooit helemaal duidelijk wie of wat hij is, maar dat geldt wel voor meer in deze film. Dat is ook wat Journey to the sun een prachtige en poëtische film maakt. Mehmet wordt steeds dieper in de Koerdische wereld getrokken, zonder dat het prekerig wordt. Zelfs het woord 'Koerden' wordt niet genoemd. Zelfcensuur? Heel goed mogelijk. Niet alles uitleggen is ook wat Iraanse films aantrekkelijk maakt.

Oranje bal
Heel erg knap is Ustaoglu's geslaagde opzet om geen 'bad guys' en 'good guys' te laten zien. Het is haar gelukt om de kijker wel een idee te geven van de collectieve machinaties die in de coulissen van deze eeuwenoude strijd werkzaam zijn. Ze is duidelijk bang van clichés, maar niet om mensen in al hun eenvoud - hoop, liefde en angst - te tonen. Wat dat betreft heeft Journey to the sun wel iets van Sergej Bodrov's Prisoner of the mountain, waarin twee Russen zich in een Tsjetsjeens bergdorp proberen te redden.
Maar waar die eenzame berglocatie een claustrofobisch gevoel gaf, toont Ustaoglu liefdevol de indrukwekkende breedte van haar land. Mehmet steelt een auto en rijdt naar een dorpje aan de Iraakse grens, helemaal in het oosten van Turkije. In dit deel van de film gaat hij niet alleen op zoek naar Benzons geboortedorp, maakt ook naar zichzelf. In Istanbul had hij wanhopig zijn haar geblondeerd, maar onderweg spoelt hij het er weer uit. Halverwege verandert zijn land in een voor hem onbekend en onbegrijpelijk Bijbels landschap met fletse canyons, mekkerende schapenkuddes en patrouillerende tanks. Hij voelt zich ontheemd en onthutst tegelijk.
Maar uiteindelijk, na de teleurstelling van zijn einddoel, is hij thuis. Een gigantische oranje bal hangt over het land, de herders en de commandoposten. De bal is rond, dat weet ieder kind, maar er zijn niet veel filmmakers die dat met zo weinig woorden, zulke simpele gebaren en zulke mooie beelden weten te vertellen als Ustaoglu. Eeuwig zonde dat deze Berlijnse competitiefilm alleen wegliep met de Blauwe Engel voor Beste Europese Film over een actueel maatschappelijk onderwerp en de Vredesprijs, want Journey to the sun verdient heel veel meer dan te worden doodgeknuffeld door politieke correctheid. Dit is geen maatschappelijk verantwoord traktaat, dit is een wereldfilm.

Thessa Mooij

Journey to the sun (Günese yolculuk)
Turkije/Duitsland/Nederland, 1999
Productie: Behrooz Hashemian
Scenario en regie: Yesim Ustaoglu
Camera: Jacek Zaleski
Montage: Nicolas Gaster
Geluid: Svetolik Mica Zajs
Art direction: Natali Yeres
Muziek: Vlatko Stefanovski
Met: Newroz Baz, Nazmi Qirix, Mizgin Kapazan, Nigar Aktar
Kleur, 111 minuten
Distributie: Cinemien
Te zien: vanaf 29 april

Naar boven