Juni 1999, nr 201

Chris. Marker

De geheimzinnige visionair Marker

De invloedrijke Franse filmmaker Chris. Marker werd bij een groter publiek bekend door Twelve monkeys van Terry Gilliam, die deels is geïnspireerd op Markers beroemdste film La jetée. In Amsterdam is een retrospectief te zien van zijn werk, waarin tijdreizen, het geheugen, katten en uilen terugkerende motieven zijn.

La jetée: man probeert zich een utopisch verleden te herinneren.

"Een ontmoeting met Mr. Eliot valt niet mee", begint de ernstige dichter T.S. Eliot een van zijn frivoolste gedichten, opgedragen aan zijn katten Cuscuscaraway en Mirza Murad Ali Beg. Zou Chris. Marker bekend zijn met het werk van Eliot? Vast wel. Niet alleen zijn ze beiden even grote kattenliefhebbers, Marker opent zelfs een van zijn bekendste films, Sans soleil (1982) met een citaat van Eliot: "Omdat ik weet dat tijd voortdurend tijd is/En plaats altijd en alleen maar plaats." Daarmee is meteen zijn hoofdthema samengevat: de rol van de filmmaker als geschiedschrijver en de (on)mogelijkheid om met beelden de wereld te veranderen of verbeteren.
Ook een ontmoeting met Chris. Marker valt niet mee, niet omdat de filmmaker/documentarist/fotograaf/nieuwe-mediakunstenaar/schrijver zo'n knorrige man zou zijn als T.S. Eliot zichzelf beschreef, maar omdat hij verscholen gaat achter talloze filmische alter-ego's en verder moeilijk benaderbaar is. Er is gewoon erg weinig over hem bekend en wat we van hem weten wordt gewogen en verder gemystificeerd.
Zo schrijven sommige bronnen zijn naam als Chris. Marker en andere als Chris Marker. Waarom dat puntje daar staat weet eigenlijk bijna niemand. Waarschijnlijk staat het sjieker of geheimzinniger, iemand begint ermee, misschien wel Marker zelf en anderen nemen het over.

Globetrotter
We gaan er dus maar even van uit dat Chris. Marker (met puntje) geboren werd als Christian François Bouche-Villeneuve op 29 juli 1921 in het Franse plaatsje Neuilly-sur-Seine, zoals de meeste bronnen eensgezind vermelden. Maar misschien is hij ook wel die Mongolische prins die hij zei dat hij was. Zijn filmografie omvat ruim dertig titels waarvan hij het merendeel ook zelf schreef en (onder pseudoniem) zelf fotografeerde. Het zijn voornamelijk essayistische documentaires, met een sterk geëngageerde inslag, die verraden dat Marker ook fotograaf, schrijver en journalist is: er is altijd wel een voice-over die vertelt dat de beelden die we zien eigenlijk niet waar zijn, of ook heel anders kunnen zijn, of de filmmaker eigenlijk aan iets heel anders doen denken. Het zou interessant zijn om je voor te stellen wat voor films je 'ziet' als je alleen die commentaren hoort en wat de beelden betekenen als je ze zonder geluid zou bekijken.
Katten, uilen, een tempel ter verering van het mannelijk geslachtsdeel, Japan, veel Japan en verder elk plekje van de aardbol dat hij bereisde zijn de steeds terugkerende motieven in zijn films. Marker is de globetrotter die eerst met zijn Rolleiflex, later met de superlichte 16mm-camera en tegenwoordig met een videocamera de wereld rondtrekt, verslag doet van onrecht en ellende en de toeschouwer voortdurend dwingt verantwoording af te leggen van zijn kijkgedrag. Daarom zijn zijn films niet makkelijk. Het zijn kaleidoscopische documenten, waarin je nu eens door de schoonheid van de beelden, dan weer door de poëzie van een gedachtegang, de wreedheid van de natuur, de ellende van de armoede of de absurditeit van een situatie bij je strot wordt gegrepen.

Tijdreizen
Ook Terry Gilliam liet bij wijze van hommage een kat door het beeld lopen in
Twelve monkeys (1995), die moderne versie van Chris. Markers enige echte fictiefilm La jetée (1962). Deze intrigerende sciencefictionfilm bestaat bijna geheel uit filmstills, en is een van de eerste films waarin de werking van het geheugen expliciet als een vorm van tijdreizen wordt gezien. Het is de visionaire en beklemmende geschiedenis over een man die ergens na afloop van de Derde Wereldoorlog, als de wereld door radioactieve fall out onleefbaar is geworden, door de toekomstige heersers op een soort virtuele tijdreis wordt ingescheept om zich een utopisch verleden te herinneren waarin de mensheid verder kan leven.
"Als je de beelden van het heden niet kunt veranderen, verander dan de beelden van het verleden", laat Marker een Japanse whizzkid zeggen in Sans soleil. Als de tijd uit z'n voegen is, dan sturen we gewoon een held naar het verleden om daar een betere toekomst te maken. Maar de liefde, o de liefde zit ook de futuristische Orpheus uit La jetée in de weg, want in plaats van groene weiden voor de mensheid te dromen wil hij liever zijn geliefde nog eens ontmoeten. En hoe dat afliep hadden de oude Grieken al voorzien.
Re:Mark:Marker, het retrospectief op het werk van Chris. Marker dat Cinema de Balie in samenwerking met het Nederlands instituut voor de mediakunst Montevideo/TBA organiseert, concentreert zich met name op de films (La jetée, Sans soleil, zijn meest recente film Level 5), multimedia-installaties ('Zapping zone' en 'Silent movie') en de cd-rom 'Immemory' die de wisselwerking tussen filmbeelden en het geheugen onderzoeken. In de meeste sciencefictionfilms blijkt het geheugen datgene wat je op het spel zet als je tussen heden, verleden en toekomst heen en weer wilt reizen. Bij het herleven van het verleden kun je je herinneringen niet meenemen, want je hebt nu eenmaal geen herinneringen aan het heden en de toekomst. Zelfs Bruce Willis weet in Twelve monkeys niet meer wat hij moet doen als hij in een andere tijd arriveert om de mensheid te redden. En Chris. Marker probeert ons daarbij te helpen.

Dana Linssen

Re:Mark:Marker - Retrospectief Chris. Marker
Van 24 tot en met 28 juni in Cinema de Balie, Amsterdam en van 25 juni tot en met 30 juli in het Nederlands instituut voor de mediakunst Montevideo/TBA. Inlichtingen: 020-5535100.

Naar boven