Juli/augustus 1999, nr 202

Teresa Villaverde

Vertel ons eens over de ruimteschepen

Ze wilde eigenlijk een documentaire maken over jongeren in Portugal. Maar haar land kent geen documentairetraditie en ze kreeg het project, ondanks haar reputatie, niet van de grond. Gebruikmakend van de vele research die ze al gedaan had, maakte ze daarom een speelfilm over probleemjongeren, die zich als uiting van verzet verwonden - de mutanten. Os mutantes is na A idade maior (1991) en Très irmãos (1994) Teresa Villaverde's derde film. De jonge Portugese verloochent haar eigenzinnige, visuele stijl niet, maar ze lijkt deze keer dichter bij haar onderwerp te staan. "Om zo'n film te kunnen maken moet je als maker heel betrokken zijn bij je personages", aldus Villaverde.

Teresa Villaverde (foto: André Bakker).

"Mijn aanvankelijke idee voor een documentaire over de jeugd in Portugal ontstond toen ik een groot aantal jaren geleden per toeval in een dorpje, tweehonderd kilometer buiten Lissabon, terecht kwam. Een klein jongetje kwam naar ons toe en zei: 'Jullie komen toch uit Lissabon? Vertel ons dan eens over de ruimteschepen daar.' Ondanks het feit dat ze niet helemaal afgesloten van de buitenwereld leefden, ze kenden er bijvoorbeeld wel toeristen, was Lissabon voor hem een totaal andere wereld. Ik realiseerde me toen heel duidelijk hoe sterk iemand bepaald en gevormd wordt door de plek waar hij geboren wordt of de school waar hij naar toe gaat. Die dingen bepalen je ideeën over de wereld. Zelfs in een klein land als Portugal zijn de verschillen tussen twee mensen uit verschillende delen van het land vaak enorm. Toen ik door het hele land reisde, begonnen me ineens al die verschillen, soms maar hele kleine, op te vallen. De taal verandert, de architectuur van de huizen en zelfs het klimaat. Ik wilde daar dieper op ingaan en het effect ervan op kinderen onderzoeken."

Gelatenheid
"Toen ik het idee opgaf om een documentaire te maken en besloot om het onderwerp voor een fictiefilm te gebruiken, moest ik wel een keuze maken voor een bepaalde groep jongeren. De jongeren die ik in allerlei opvang- en tuchthuizen tegenkwam, interesseerden mij het meeste. Ze leven totaal anders dan hun leeftijdsgenoten. Het zijn veelal kinderen die niet naar school gaan, op jonge leeftijd gaan werken en hun halve leven in die speciale instellingen doorbrengen. Wat mij het meest verbaasde is de gelatenheid waarmee zij hun toestand aanvaarden. Ze hebben geen prettig leven, maar ze weten vaak niet beter, omdat ze hun hele leven alleen maar ellende hebben meegemaakt. Ik weet niet of ik het woord accepteren kan gebruiken, maar ze zijn heel nuchter over hun eigen situatie.
"Het bijzondere van de groep mutanten is juist dat zij de enigen zijn die hun trieste situatie niet willen accepteren. Op de een of andere manier zijn ze sterker dan de rest van de probleemjongeren. Ze willen meer van het leven en omdat ze dat zo hartstochtelijk graag willen, brengen ze zichzelf verwondingen toe en komen daardoor nog meer in de problemen.
"In de voorbereidingsfase waren alle opvanginstellingen nog erg coöperatief. Ik kon in- en uitlopen en de kinderen zelfs mee naar buiten nemen. Toen ze het definitieve script lazen, was het ineens afgelopen met de samenwerking en ze vonden het ook geen goed idee meer dat de kinderen zelf mee zouden doen. Het zou een te harde film worden en hen negatief beïnvloeden. Dat was natuurlijk een onzinnig argument, want hun echte leven is veel harder. Ik probeerde nog uit te leggen dat wanneer je een film maakt, juist de moeilijkste scènes altijd het leukste zijn om op te nemen. Er wordt op die momenten het meeste gelachen op de set. Maar het mocht niet baten, want de echte reden was natuurlijk dat ze vonden dat we in de film aantoonden dat deze overheidsinstellingen van geen kant deugden. Nu alle betrokkenen, tot de jeugdrechters toe, de film gezien hebben en er erg veel publiek is komen kijken, is er plotseling een grote politieke discussie op gang gekomen over het functioneren van die instituties. Er werd bijvoorbeeld nooit gesproken over het feit dat deze overheidsinstellingen veel slechter zijn dan de meeste particuliere instituten. Volgens de wet zijn de instellingen er alleen om de jongeren te beschermen, maar in de praktijk zijn ze er vooral om te straffen. Je ziet nu dat al dat soort dingen langzaam veranderen en ik vind het fantastisch dat een film zoiets kan bereiken."

Bevallingsscène
"De meest besproken scène is de bevalling aan het einde van de film. Ik geef toe dat hij uit een extreem lang shot bestaat, maar ik zou niet weten hoe ik het korter had moeten doen. Ik wist toen en weet nu dat het tegen de grens aanzit, maar ik blijf achter mijn keuze staan. Als ik het op een meer beschaafde manier of in een kortere scène had gedaan, of misschien zelfs buiten beeld had gelaten, dan was het clean en hygiënisch geworden. Dan kies je ervoor om de kijker te beschermen door het niet al te onthutsend of vervelend te maken. Op zo'n belangrijk moment in het verhaal zie ik het echter als mijn taak om alleen aan het personage te denken. Zelf vind ik de scène die daarop volgt misschien nog wel belangrijker. Wanneer het meisje haar baby achterlaat en in het café gaat zitten kijken hoe hij wordt meegenomen. Tijdens de opnames ervan was ik zelf ook erg ontroerd, zeker omdat de actrice me totaal verraste met haar spel. Had ik overigens een documentaire gemaakt over deze groep, dan had ik zo'n extreme scène nooit kunnen draaien. Als je met dit soort kinderen optrekt en zoiets gebeurt echt, dan zou mijn eerste reactie zijn om de camera stop te zetten en te gaan helpen. Ik zou zeker niet achter de camera blijven staan, zoals sommige documentairemakers dat misschien wel zouden doen.
"De mutanten hebben me veel over het leven geleerd. Ze hebben mijn kijk veranderd op de manier waarop de wereld en ook mijn land georganiseerd is. Ik merk dat wanneer ik nu over straat loop in Lissabon, ik opeens een andere stad zie en heel andere mensen me opvallen. Ik heb geleerd om verder te kijken dan alleen de buitenkant van de dingen.
"Maar wat me het meeste verrast heeft, is de manier waarop deze kinderen in het leven staan. Ze zijn onder zeer slechte omstandigheden geboren, hebben veel tegenslag meegemaakt in hun leven en zitten toch zo vol met energie en positieve gedachten. Een van de hoofdrolspelers heeft echt een ellendig leven achter de rug. Hij heeft meer meegemaakt dan alle anderen en toch is hij een van de liefste kinderen die ik ooit ontmoet heb. Hij heeft geen wraakgevoelens maar zit juist vol vergeving. Het heeft voor mij bijna iets religieus: iemand die zoveel geleden heeft en toch vergevingsgezind is. Ik zie het echt als een klein wonder, want ik heb geen andere woorden om het uit te leggen."

François Stienen


Os mutantes

Marsmannetjes in verval

Os mutantes: verantwoordelijk voor je eigen ondergang.

Bij mutanten stellen we ons gedrochten voor, wezens die met een vreemde afwijking in de genen ter wereld komen. Ze zijn niet alleen beangstigend omdat ze anders zijn dan wij, maar ook omdat ze hun kapotte genen kunnen doorgeven aan hun nageslacht. De straatkinderen die Teresa Villaverde portretteert in haar film zijn bij hun geboorte echter niet anders dan andere kinderen, dat komt later pas.
Als Andreia voor het eerst de echo ziet van haar ongeboren kind vindt ze het net een marsmannetje. Volgens de arts zien alle kinderen er zo vreemd uit, zij ook, toen ze nog niet geboren was. Maar waarom is het met Andreia dan zo anders gelopen dan met de meeste andere kinderen? Voor haar is er nergens plaats, ze hoort nergens thuis en is door niemand gewild. Dat zij, nauwelijks zestien jaar oud, in het toilet van een benzinestation van een kind bevalt, roept tevens de vraag op hoe háár kind dan kan overleven. In die zin is sociale verminking wel degelijk overdraagbaar.
Teresa Villaverde schetst in fragmentarische vorm het leven van een aantal straatkinderen in Lissabon. Ze zijn uit huis geplaatst of weggelopen, worden in tehuizen opgevangen, maar leven meestentijds op straat, niet in staat zich aan te passen aan welk regime dan ook. Ze kunnen niet toestaan dat anderen over hun leven beschikken, ze zullen zich nooit overgeven. De eerste helft van de film toont vooral het losbreken, het zich onttrekken aan elk gezag. In de tweede helft verandert er iets: Andreia, nog zwanger, zoekt haar moeder op. Maar deze labiele vrouw is niet eens in staat om voor zichzelf te zorgen en wil bovendien geen problemen met de rechter. Pedro klopt bij een maatschappelijk werkster aan, bij wie hij natuurlijk welkom is, maar langer dan een nachtje kan hij niet blijven. Dan moet hij terug naar het tehuis. De nood drijft hen ertoe zich, althans voor het moment, over te geven aan een ouder of autoriteit. Maar juist dan blijkt ondubbelzinnig dat er geen plaats voor hen is, dat ze ongewenst zijn.
Hoewel er zeker kritiek is, is Os mutantes geen aanklacht tegen falende ouders, sociale voorzieningen of institutionele kinderopvang. De film wil iets laten zien van het leven dat de kinderen leiden, van wat hen drijft, om een genuanceerder beeld te geven van het leven aan de zelfkant, dat meer is dan kleine criminaliteit om op de been te blijven. Het is ook een drang naar vrijheid om zelf keuzes te kunnen maken. Het probleem is dat ze zelf niet weten hoe ze moeten leven. Ze weten alleen hoe ze het niet willen. Het zijn ook niet louter slachtoffers, ze zijn door hun destructieve gedrag medeverantwoordelijk voor hun eigen ondergang.
Het realisme in de film is niet in een harde, rauwe stijl vertaald. De vloeiende camerabewegingen, soms vanuit een wonderlijk hoog perspectief, en de ritmische montage doen in niets denken aan het documentaire uiterlijk dat veel films met soortgelijke thematiek kenmerkt. Os mutantes bevat bijna droomachtige scènes, vooral op die momenten dat er iets van de felbegeerde vrijheid gevoeld wordt: liggend op een rijdende trein, dobberend op het water in een autoband, of achterover geleund in een open auto, met de wind door de haren. Daardoor is de film geenszins afstandelijk, ook al gaat hij over mensen van wiens lot we ons over het algemeen liever niet aan wensen te trekken.

Petra van der Ree

Os mutantes
Portugal/Frankrijk, 1998
Productie: Jacques Bidou
Regie en scenario: Teresa Villaverde
Camera: Acàcio De Almeida
Montage: Andree Davanture
Geluid: Vasco Pimentel en Joel Rangon
Art direction: Sergio Costa
Met: Ana Moreira, Alexandre Pinto, Nelson Valera, Helder Travares
Kleur, 115 minuten
Distributie: Cinemien
Te zien: vanaf 26 augustus

Naar boven