Februari 2000, nr 208

Takeshi Kitano

Een hartslag kun je niet veranderen

De zomer duurt heerlijk lang in Takeshi Kitano's nieuwste film Kikujiro. De film is kleurig, speels en schijnbaar licht van toon, waarbij de misère onder de oppervlakte ligt. Kitano over opgekropte emoties: "Japan wordt bevolkt door wandelende tijdbommen."

Takeshi Kitano.

Op het eerste gezicht verschilt Kikujiro van vorige films als Sonatine en Hana-bi. Wat vooral opvalt is dat Takeshi Kitano deze keer geen gewelddadige erupties toont. Toch is Kikujiro onmiskenbaar een Kitano-film: weidse landschappen - de zee is immer aanwezig in zijn films -, een ritmische montage en een flinke dosis droge humor. "Ik ben me er altijd bewust van geweest dat verandering noodzakelijk is. Maar hoe je ook probeert om het roer om te gooien, in dit geval door bijvoorbeeld geen geweld te tonen, je kunt jezelf nooit uitwissen. Mijn smaak en mijn stijl kan ik niet opzij schuiven. In Kikujiro kun je mij dan ook in elke scène ruiken. Blijkbaar is een totale stijlbreuk niet mogelijk, mijn manier van monteren is bijvoorbeeld gewoon hetzelfde gebleven. Ik zie het ritme van de montage als een hartslag, en een hartslag kun je niet veranderen."
Alhoewel Kikujiro een bekend filmthema aansnijdt - brompot wordt opgescheept met kind - heeft Kitano clichés weten te vermijden. De film heeft alle kenmerken van een feelgoodmovie, maar dan zonder de verplichte sentimentele climax. En wie verder dan de humor kijkt ziet een wrange film, waarin de misère onder de oppervlakte ligt. "Van tevoren dacht ik dat de film een louterende climax zou hebben, maar op het moment dat de opnames begonnen realiseerde ik me dat dat niet zou werken. Het past gewoonweg niet bij de hoofdpersoon. Kikujiro is een typische working class man, afkomstig uit de volksbuurt Shita-machi, het oostelijke deel van Tokio. De mannen van middelbare leeftijd uit die wijk zijn doorgaans buitengewoon verlegen en weten niet hoe ze hun gevoelens moeten uiten. In plaats daarvan zeggen ze stoer zoiets als 'Hey you kid'. Die verlegenheid loopt als een rode draad door de film, waardoor het naar mijn idee afwijkt van het uitgekauwde genre 'volwassene en kind gaan op reis'."

Slinks
Kitano heeft de film opgedeeld in verschillende hoofdstukken, die elk met een schilderij van zijn hand worden ingeleid. In het begin wordt de film gepresenteerd als een fotodagboek, waarschijnlijk door het kind Masao opgetekend. In herinneringen wordt de werkelijkheid vaak wat zonniger gemaakt. Verklaart dat de lichtvoetige toon van de film? "Het kunnen net zo goed de herinneringen van Kikujiro zijn, die dubbelzinnigheid heb ik wel in de film gestopt. Lange tijd, zelfs nadat er al vele scènes waren geschoten, heb ik echter met een ander idee rondgelopen. Ik wilde de hele film laten lijken op een droom van het kind, maar dat vond ik toch te slap, te nietszeggend. Pas in een laat stadium bedacht ik dat fotodagboek. Die milde toon was er dus eerder dan de structuur."
Kikujiro is tijdens het Filmfestival Rotterdam ondergebracht in het programma 'No cherry blossoms', een selectie van recente, niet-traditionele Japanse films. "Ik voel me niet bedreigd door de nieuwe generatie, sterker nog, ik zie dat sommige filmmakers mij proberen te imiteren. Maar hoe dan ook is het goed dat er regisseurs zijn die los van de grote studio's werken. Ik kan me enorm kwaad maken over de slinkse manier van werken bij die studio's. Wist je dat er productiebedrijven zijn die de bezoekerscijfers kunstmatig opdrijven door heel veel gratis tickets uit te delen aan zakenrelaties, zodat ze hoger in de box office terechtkomen? Mijn films worden door mijn productiebedrijf Office Kitano gewoon eerlijk aan de man gebracht, waardoor ze helaas wel altijd in de laagste regionen van de box office terechtkomen. Wat ik simpelweg wil is dat de mensen het onderscheid weten te maken tussen kwaliteit en de baggerfilms."

Tik
De onverschillige en soms brute manier waarop de volwassenen met Masao omgaan, zou je kunnen opvatten als een kritiek op de hedendaagse vrije opvoeding. Kitano blijkt inderdaad terug te verlangen naar ouderwetse opvoedmethoden. "Vandaag de dag doen vele Japanse vaders net alsof ze van hun kinderen houden door ze in het openbaar te knuffelen, maar ik ben ervan overtuigd dat vele vaders geen werkelijke affectie voelen. De afgelopen veertig jaar is men drastisch anders gaan kijken naar het kind. Nu wordt het kind steeds meer gezien als een individu, iets wat is overgewaaid uit het westen; moderne Japanners volgen tegenwoordig blindelings de Amerikaanse levensstijl. De ouders hadden vroeger veel meer autoriteit, en hadden vooral de taak om kinderen de regels van de samenleving bij te brengen. Om dat kracht bij te zetten werd er nogal eens een tik uitgedeeld. Zolang dat niet uit de hand loopt lijkt dat me een prima uitlaatklep voor emoties. Mijn moeder gaf me ook vaak een klap om me weer even op het rechte pad te krijgen, maar ik wist tegelijkertijd dat ze erg veel van me hield. Nu zie je steeds vaker dat mensen hun emoties opkroppen, wat volgens mij juist leidt tot kindermisbruik. Japan wordt bevolkt door wandelende tijdbommen."
Het kan geen toeval zijn dat Kikujiro ook de naam is van Kitano's vader, een berooide man met een slechte reputatie. "Ik gaf het hoofdpersonage pas een naam toen de opnames al bijna klaar waren; het was dus niet vanaf het begin mijn bedoeling om hem naar mijn vader te modelleren. Kikujiro is evengoed gebaseerd op de vele mislukkelingen die ik in de oude wijk om me heen zag.
"Ik verafschuwde mijn vader omdat hij bijna nooit met me praatte en nogal losse handen had. Die haat heeft pas de laatste jaren plaatsgemaakt voor begrip. Nu snap ik hoe eenzaam die man was, hoe arm. Vergiffenis is een te groot woord, maar het begrip voor wat hij heeft doorgemaakt is wel gegroeid. De film heb ik niet per se als hommage gemaakt, ik heb eerder het gevoel dat ik het graf van mijn vader voor het eerst sinds lange tijd weer eens bezoek."

Mariska Graveland


Kikujiro

Bizarre spelletjes

Takeshi Kitano laat zich in Kikujiro van zijn beste kant zien. Net als in zijn films Sonatine en Hana-bi speelt hij een hoofdrol als gewelddadige, scheldlustige en stoïcijnse slechterik. Maar de zachte, melancholieke kant van de karakters die hij in deze films vertolkte, krijgt in Kikujiro de overhand. Met een betoverend resultaat.

Kikujiro: brombeer als spelregisseur.

De negenjarige Masao gaat een saaie zomervakantie tegemoet. Al zijn vriendjes gaan weg, de voetbaltrainingen zijn afgelast, en zijn grootmoeder, bij wie hij woont, moet gewoon iedere dag naar haar werk. Masao moet zichzelf maar zien te vermaken. Hij besluit op zoek te gaan naar zijn moeder, die hij nooit gezien heeft. Volgens zijn oma woont ze in een andere stad omdat ze heel hard moet werken om geld te verdienen voor Masao. Het jongetje heeft alleen een foto en een adres.
Het lot wil dat Masao op zijn reis begeleid wordt door een wel heel kindonvriendelijke man. Het is de echtgenoot van een oude buurvrouw van Masao, die vindt dat het jongetje niet alleen kan vertrekken. Hij heeft immers te weinig geld, en bovendien is hij te klein. De man, van wie we pas op het eind van de film te horen krijgen dat hij Kikujiro heet, trekt zich in eerste instantie weinig aan van het jongetje met wie hij wordt opgescheept. Hij behandelt hem zoals hij iedereen behandelt: door hem uit te schelden en rond te commanderen. Het is duidelijk dat het hier om een voormalig yakuza gaat. De dreiging die er van hem uitgaat - zonder dat hij ook maar één keer een wapen toont - en de uitgebreide, kleurrijke tatoeage op zijn rug zeggen genoeg. Maar deze gangster blijkt een goede inborst te hebben.
Alleen al door zijn fysieke aanwezigheid weet Takeshi Kitano zijn rol als Kikujiro tot in de details in te vullen. Met zijn karakteristieke slepende loopje - de benen wijd uit elkaar, het hoofd een beetje gebogen - en zijn raadselachtige oogopslag is hij van begin tot eind de ster van zijn eigen film. Het zal te maken hebben met zijn charisma, maar het lijkt of elke scène waarin Kitano zelf niet aanwezig is, een belangrijk ingrediënt mist. Gelukkig zijn dat er in deze film erg weinig.

Octopus
Kikujiro doet sterk denken aan Kitano's onovertroffen Sonatine (1993), zij het dat de geweldsexplosies hier ontbreken. Ook het yakuza-element komt slechts zijdelings aan bod. In feite is Kikujiro een uitgebreide versie van het komische middendeel uit Sonatine, waarin een stelletje yakuza's op een eiland zit te wachten totdat er iets gebeurt. Ze doden de tijd met kinderachtige spelletjes, zoals het graven van valkuilen voor elkaar. Ook Kikujiro bestaat voor een groot deel uit wachttijd. Masao en zijn begeleider komen met de nodige moeite op de plek van bestemming, maar Masao vindt niet de moeder die hij zoekt. Om hem te troosten trakteert Kikujiro hem op een korte kampeervakantie. Twee vervaarlijk uitziende, maar door en door schattige motorrijders en een vrolijke rondtrekkende schrijver vullen het gezelschap aan. Samen stellen de volwassenen alles in het werk om Masao aan het lachen te krijgen.
Dat levert de meest bizarre spelletjes op. Wil Masao vissen, maar zit er geen vis in het meer? Dan dossen de motorrijders zich uit als octopus en vette karper, en plonzen hartstochtelijk in het water rond, zich afvragend of ze wel overtuigende vissen zijn. Voor de Japanse variant op ezeltje-prik laten de twee mannen zich vervolgens beschilderen als meloenen, om van Masao een flinke klap op hun kop te krijgen met een houten stok. Kikujiro is de regisseur van al deze spelletjes, en hij dirigeert zijn mannen alsof het om een criminele operatie gaat. Hij is nog steeds een ongelooflijke botterik, maar wel een waar Masao langzamerhand verliefd op wordt. Want het lukt hem het jongetje op te beuren.

Droomvader
Kikujiro is opnieuw een briljante film van Kitano, die ook wel eens minder geslaagde producties afleverde als de flauwe komedie Getting any? (1994) en het wat onevenwichtige
Kids return (1996). De humor, de prachtige, kleurrijke beelden, de muziek van Kitano's vaste componist Jô Hisaishi, en het optreden van Kitano zelf zijn de belangrijkste componenten van deze voltreffer. Maar Kikujiro is vooral geslaagd vanwege de allesoverheersende warme, melancholieke sfeer. Dat de vader van Kitano Kikujiro heette, wijst erop dat deze film een hommage is; een eerbetoon aan een schofterige, gewelddadige man. In Kikujiro ontpopt deze lomperik zich tot droomvader. Dat gebeurt alleen in films, of in de vergevingsgezinde geest van een zoon.

Pauline Kleijer

Kikujiro
Japan, 1999
Productie: Masayuki Mori, Takio Yoshida
Regie en scenario: Takeshi Kitano
Camera: Katsumi Yanagishima
Montage: Yoshinori Ota
Geluid: Senji Horiuchi
Art direction: Tatsuo Ozeki
Muziek: Jô Hisaishi
Met: Takeshi Kitano, Yusuke Sekiguchi, Kayoko Kishimoto, Kazuko Yoshiyuki
Kleur, 116 minuten
Distributie: Filmmuseum
Te zien: tijdens het Filmfestival Rotterdam en vanaf 3 februari

Op het Filmfestival Rotterdam worden twee documentaires over Takeshi Kitano vertoond: Takeshi Kitano, l'imprévisible (Jean-Pierre Limosin) en Jam session (Shinozaki Makato).

Naar boven