Juli/augustus 2000, nr 213

Bachtiar Choedojnazarov

De storm in mijn hoofd

Regisseur Bachtiar Choedojnazarov (35) keert zes jaar na Kosh ba kosh terug op de Centraal-Aziatische steppe die hem heeft voortgebracht. Luna papa is een magisch-realistische vloedgolf waarin hij al zijn emoties over de burgeroorlog in zijn land verwerkte met de passie van een volbloed filmer die eindelijk weer zijn handen op een camera kan leggen.

Bachtiar Choedojnazarov (foto: André Bakker).

Luna papa opent met één van de meest cinematografische momenten die ik ooit heb gezien. De voice-over van een ongeboren kind stelt zijn jonge moeder voor, terwijl ze aan de rand van een zinderend heet dorpje in de leegte van Centraal-Azië staat te turen. Het stof dat de lemen huizen bedekt ziet eruit alsof het eeuwen geleden is neergedaald. Ineens wordt de stilte uiteengereten door een groep wilde paarden die dwars door het beeld komen stormen. Hun hoefgetraffel is oorverdovend, hun snelheid duizelingwekkend. De toon is gezet: de zwangere tiener Mamlakat gaat het niet makkelijk krijgen.
Zijn debuut Bratan (1991) is een liefdevol portret van twee broers die een trein door de woestijn besturen, dat hem direct internationale aandacht bracht. Kosh ba kosh (1992) beschrijft een verboden liefdesrelatie in het door burgeroorlog geteisterde Tadzjikistan en won een Zilveren Leeuw in Venetië. Het verliefde stel ontmoet elkaar in een minuscule kabelwagen die tien meter boven het (echte) oorlogsgeweld hangt. Choedojnazarov hoefde niet te betalen voor de special effects: tijdens het schieten van de film werden echte mitrailleurs afgevuurd en ook de ambulances reden gratis af en aan. Net als Balkan-filmers bedekt hij tragedies met absurdistische humor, daarbij geholpen door zijn kleurrijke, poëtisch ingestelde landgenoten.

Bandieten
Tijdens een gesprek met de filmer op het Filmfestival Rotterdam blijkt dat Choedojnazarov op de set niet dezelfde beminnelijke persoonlijkheid is die voor me zit. Maar hij kan niet zeggen wie zijn plaats dan wel overneemt in de regisseursstoel. Naar eigen zeggen heeft hij Kosh ba kosh op de automatische piloot gedraaid. "De burgeroorlog in Tadzjikistan had me psychologisch gezien gebroken. Ik vond alles futiel, triviaal, want iedereen om me heen, ikzelf ook, kon ieder moment worden gedood. Dan word je helemaal koud van binnen."
Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie ("dat veroorzaakte een storm in mijn hoofd") wierp Choedojnazarov zich op als oprichter van een televisiestation in zijn kersverse vaderland. Op dit moment heerst daar een totale chaos, waar clans, bandieten en westerse oliebedrijven hun gang kunnen gaan. Mogelijkheden om te filmen waren er niet. Uiteindelijk vond hij min of meer zijn draai in Berlijn, waar hij een tijdje les gaf op de filmacademie. Deze ervaringen hebben zo'n diepe indruk gemaakt, dat hij als filmmaker nu is geobsedeerd door het concept van landsgrenzen en cultuurverschillen. Zelf noemt hij zich geen Tadzjiek, maar Centraal-Aziaat of al naar gelang, "Rus van beroep", aangezien het zijn eerste taal is en hij in het Russisch filmt. Luna papa ontstond toen hij met de bevriende Georgische scenarist Irakli Kwirikadze een film wilde schrijven over de vermeende onmogelijkheid van Oost en West om elkaar tegemoet te komen. "Het lukte niet, omdat het moment niet goed was. Ik ben ervan overtuigd dat het onderwerp van een scenario jóu uitzoekt en niet andersom."

Kunstmatig
Plotseling kreeg Choedojnazarov het idee om een film over moederschap te maken; zijn eigen moeder is gynaecoloog. Kwirikadze ging aan de slag. Het resultaat is Luna papa, waarin de jonge Mamlakat in het holst van de nacht zwanger raakt van een rondtrekkende acteur wiens gezicht ze niet eens kon zien. Met haar vader, een eenzame weduwnaar, en haar door de oorlog 'verminkte' broer gaat ze op zoek naar de acteur. Brutaal geweld en hilarische verwikkelingen wisselen elkaar af terwijl ze door heel Centraal-Azië rijden - van Boechara naar Samarkand en weer terug naar hun fictieve dorp Far Chor, dat speciaal voor de film is gebouwd.
Choedojnazarov filmde op de grens van Tadzjikistan en Oezbekistan, maar hij weigert de landsgrenzen in Centraal-Azië te erkennen. Daarvoor heeft hij van te dichtbij meegemaakt wat er gebeurt als mensen er zich wel druk om maken. "Die grenzen zijn volkomen kunstmatig aangebracht door de planologen van Stalin. De Centraal-Aziatische cultuur is heel specifiek en het is gevaarlijk om daarmee te spotten. De situatie is er dan ook heel link op dit moment. Ik schaam me dood. Je kunt in Centraal-Azië zeggen dat je uit een bepaalde stad komt, maar het is belachelijk om vast te houden aan het idee van kunstmatige nationaliteiten. Sorry, ik draaf helemaal door over allerlei politieke zaken."
Als Luna papa de stelling poneert dat Centraal-Azië een uniforme regio is, dan is het zeker geen blinde liefdesverklaring aan het gebied. In de eerste helft van de film overheerst het komische element, maar al gauw wordt duidelijk dat Mamlakat het moeilijk gaat krijgen als zwangere tiener in een islamitische cultuur. De gynaecoloog die haar onderzoekt wordt ter plekke neergeschoten. Haar dorpsgenoten richten zich tegen haar familie; ze worden een even grote bedreiging als de ronddolende ex-soldaten die links en rechts moorden. Alleen een wonder kan haar redden.

Gestoord
De visuele vloedgolf die Choedojnazarov over de kijker uitstort, verbaasde hem zelf ook. De film is zo'n intens product van magisch-realisme, dat het zelfs de uitvinder van het genre, Gabriel García Márquez, met open mond in de bioscoop zou achterlaten. "Ik kan gewoon niet geloven dat ik die film heb geregisseerd. Het was alsof iemand anders voor mij de film heeft gemaakt. Het is niet eens in mijn stijl gefilmd! Ik houd best van een beetje absurdisme, maar Luna papa is werkelijk helemaal gestoord. Waar heb ik het allemaal vandaan gehaald?"
Maar Choedojnazarov zou Choedojnazarov niet zijn als hij daar al een antwoord op had. "Je moet je antennes alle kanten op richten, anders ontstaat er een crisis op de set. We hadden een kunstmatige stad gebouwd, we hadden paarden rondrennen en vliegtuigjes rondvliegen, allemaal tegelijk. En toch moet je die antennes inschakelen voor nog meer indrukken. Neem nou het begin van de film; dat idee kreeg ik pas helemaal op het einde van de opnames. Ik zag een televisiespotje met galopperende paarden. Dus liet ik er een stel naar onze kunstmatige stad komen. Het is heel belangrijk om dat soort impulsen serieus te nemen en ze niet voorbij te laten gaan. Dat kan alleen als je rustig blijft, als er geen absolute chaos is."
Tadzjiekse vrienden in Moskou besloten aan hun keukentafel het Oscar Comité op te richten dat Luna papa in zou sturen als kandidaat voor beste buitenlandse film. Er kwam een nachtelijke fax uit Los Angeles om de inzending te bevestigen, maar tot een nominatie is het helaas nooit gekomen. Daarvoor is de Europese lobby te sterk. Nu flirt Choedojnazarov met het idee om colleges over Marcel Proust te volgen, maar hij zal er geen tijd voor hebben. Hij is zo onder de indruk van zijn fictieve dorp Far Chor, dat hij door tweehonderd man liet bouwen en weer afbreken, dat hij al een drieluik aan het plannen is. "Ik wil zoiets doen als William Faulkner, wiens hele oeuvre zich afspeelt in de denkbeeldige Yoknapatawpha-county in Mississippi." Daarmee sluit hij zich aan bij een lange traditie van kunstenaars die hun verbeelding laten spreken omdat de werkelijkheid onverteerbaar is, hoewel hij achteraf meer diepgang aan Mamlakats zwangerschap had willen geven. "Maar dat was een film op zich geworden." Die plek in de collegebanken blijft gelukkig voorlopig leeg.

Thessa Mooij


Luna papa

1001 Maannachten

Met Luna papa van de Russische regisseur Bachtiar Choedojnazarov dient zich een van de mooiste tragikomische geschiedenissen van het jaar aan. Alleen al het feit dat de fantastische avonturen van de zeventienjarige Mamlakat vanuit de baarmoeder worden becommentarieerd, zorgt voor een ongeëvenaarde opwinding.

Mamlakat bij de abortusarts: zal ik zo maar gaan liggen?

Iedereen heeft zich wel eens afgevraagd wat er zoal te beleven viel in de maanden dat hij of zij nog veilig opgeborgen zat in de moederbuik en al een beetje tot deze wereld behoorde, maar nog niet helemaal. Een van de verrassingen van Luna papa is, dat de ongeboren zoon van Mamlakat daadwerkelijk getuige is van de belevenissen van zijn moeder. Regisseur Choedojnazarov heeft hem gewoon een stem gegeven en hem tot de verteller van het verhaal gemaakt. Heel onnadrukkelijk, alsof het de normaalste zaak van de wereld is. Het is een stijl die door Choedojnazarov zelf 'fantastisch realisme' werd gedoopt en die in Luna papa tot in de puntjes wordt beheerst. Ergens in een verre uithoek van Centraal-Azië heeft de uit Tadzjikistan afkomstige Choedojnazarov een bizarre Pirandello-achtige wereld opgetrokken. Het betreft een klein stoffig dorpje in de buurt van de grote oude stad Samarkand, gelegen in Oezbekistan. Gigantische vliegtuigen die over de Kaspische Zee komen aanvliegen, scheren rakelings over de hoofden van de bewoners. Ze kijken niet op of om. Een verdwaalde oude tank, bestuurd door verveelde ex-soldaten, hobbelt door de smalle straatjes. De bewoners kijken nog steeds niet op of om. In deze idiote negorij droomt een zeventienjarig meisje van een bestaan als actrice. In een wonderlijke maannacht zal ze zich zelfs laten verleiden door een jongen die beweert een vriend te zijn van Tom Cruise. Als bij toverslag is Mamlakat zwanger en 'de vriend van Tom Cruise' is weer verdwenen in de nacht. De zoektocht naar de abortusarts krijgt door het eerste commentaar van het ongeboren kind vervolgens een bizarre wending. Wanneer de oude arts op miraculeuze wijze het loodje legt, slaakt het kind een zucht van verlichting. Het is grappig en griezelig tegelijkertijd.

Mysterieuze verwekker
Opmerkelijk is de enorme energie die Choedojnazarov in zijn vertelling legt, een energie die wonderwel overslaat op de toeschouwer. Het is alsof je in een gigantisch circus bent belandt waar je continu oren en ogen tekort komt, zoals ook in een film van Kusturica of Fellini. Nadat Mamlakat haar zwangerschap uiteindelijk toch maar heeft opgebiecht en ze samen met haar verweduwde vader Safar en haar broer Nasreddin in een rammelende wagen op zoek gaat naar de mysterieuze verwekker, krijgt Luna papa het aangename tempo van een burleske roadmovie, met een van de meest curieuze slotakkoorden ooit vertoond. Elk plaatsje dat ze aandoen, staat garant voor een nieuw avontuur. En het lijkt wel alsof Choedojnazarov in elk afzonderlijk shot 1001 verschillende dingen tegelijkertijd laat gebeuren. Een van de sterkste troeven is daarbij het spel van de jonge Russische actrice Chulpan Khamatova die een compleet ontwapenende Mamlakat neerzet. Zelfs
Lola rennt-acteur Moritz Bleibtreu (die waarschijnlijk vanwege de Europese co-productie werd ingezet) weet als broer te imponeren, compleet met de lichte tik die hij aan de oorlog in Afghanistan heeft overgehouden.

Belinda van de Graaf

Luna papa
Duitsland/Oostenrijk/Zwitserland/Frankrijk/Rusland, 1999
Productie: Karl Baumgartner, Heinz Stussak
Regie: Bachtiar Choedojnazarov
Scenario: Irakli Kvirikaze
Camera: Martin Gschlacht, Dusan Joksimovic, Rotislav Piroemov, Rali Ralchev
Montage: Kirk Von Heflin, Evi Romen
Art direction: Negmat Dzhuraev
Muziek: Daler Nasarov
Met: Tsjulpan Chamatova, Moritz Bleibtreu, Ato Muchamedsjanov
Kleur, 107 minuten
Distributie: A-Film Distribution
Te zien: vanaf 13 juli

Naar boven