September 2002, nr 236

Heaven

De hemel volgens Tykwer en Kieslowski

Met Heaven verfilmde Tom Tykwer het laatste scenario dat Krzysztof Kieslowski schreef voor zijn dood in 1996. Het eerste deel uit een geplande trilogie rond hemel, hel en vagevuur is geen metafysisch epos geworden, maar wel het fascinerende product van twee zielsverwanten voor wie de hemel gelijk staat aan vergeving en naastenliefde.

Wie zijn film Heaven noemt roept hooggespannen verwachtingen op. Je denkt direct aan op wolkpartijen gezetelde engeltjes, een lange trap naar een poort van licht en andere voor de hand liggende plaatjes, maar het woord belooft vooral ook een visie op de zin van het bestaan, misschien zelfs een complete metafysica.
De eerste scène van Heaven verklapt echter dat de film het thema niet zo ambitieus zal aanpakken. "Hoe hoog kan ik vliegen?" vraagt een helicopterpiloot in opleiding, terwijl hij in de simulator de virtuele grenzen van zijn machine aftast. Zijn instructeur gebiedt hem zich te beheersen, omdat hij in werkelijkheid door de thermiek nooit op deze hoogte zou kunnen komen. Gehoorzaam past de jongeman zijn vliegstijl aan. Ik was geneigd in deze piloot regisseur Tom Tykwer (
Winterschläfer, Lola rennt) te zien, want voor zijn ontdekking van de hemel reist de regisseur in Heaven nooit voorbij de dampkring.

Paradijs
Zie je de jonge piloot als Tykwer, dan staat de leraar voor Kieslowski, die samen met zijn vaste co-scenarist Krzysztof Piesiewicz het script voor Heaven schreef en daarmee Tykwer tot de finale aan de aarde bindt. De voortijdig gepensioneerde Kieslowski had met de film zijn comeback moeten maken, zij het dat hij stierf eer de opnamen konden beginnen. Natuurlijk was het anders niet bij de hemel gebleven: in navolging van de tv-serie Dekalog (over de tien geboden) en de Trois couleurs-triptiek (over de waarden van de Franse revolutie) hadden er ook nog films over de hel en het vagevuur moeten komen. En telkens zouden Kieslowski en co de religieuze betekenis van het gegeven hebben gereduceerd tot menselijke, aardse proporties. "Veel mensen dragen de hel met zich mee, en veel mensen de hemel", zei Piesiewicz in een recent interview met The Guardian.
Het is klaar als een klontje wie in Heaven de hel met zich meedraagt en wie de hemel. Aan de ene zijde van het spectrum staat de Turijns-Britse lerares Philippa (een sombere rol van Cate Blanchett), die per ongeluk drie onschuldige mensen doodt bij de mislukte aanslag op de man die aan haar pupillen drugs verkocht. Aan de andere kant hebben we de jonge, nog niet door het leven getekende cipier Filippo (babyface Giovanni Ribisi), die verliefd wordt op Philippa en haar uit haar cel helpt ontsnappen. Na deze fysieke bevrijding volgt onontkoombaar ook de geestelijke verlossing, en zo vindt Philippa via Filippo (tijdelijk) weer toegang tot het paradijs. Natuurlijk ligt dat paradijs niet in het grauwe Turijn, maar in de sepia-gefilterde heuvels van Toscane.

IJsje
Philippa's tocht van donker naar licht verloopt vaak nogal ongeloofwaardig. Zo lijkt de knullige ontsnapping uit het zwaarbewaakte politiebureau gepikt uit een slecht stripboek. Gelukkig wint meestal de spiritualiteit het op Kieslowskiaanse wijze van de logica, zoals in de scène waar Filippo's conservatieve vader zonder aarzeling zijn inmiddels aan moord medeplichtige zoon vergeeft en steun betuigt. Narratief gezien rammelt het wisselvallige personage aan alle kanten, maar een onvoorwaardelijk liefhebbende Vader kon in een film over de hemel natuurlijk niet ontbreken.
Tykwer-fans weten ook dat zijn films zich nooit al te nuchter en eenduidig tot de werkelijkheid verhouden. Telkens weten Tykwer en de zijnen de vertelde tijd als het ware uit te rekken - niet alleen door shots in slow motion af te spelen, maar ook door het kalmpjes aan te doen met de montage, het camerawerk af te stemmen op de hartslag van de scènes en visuele spanning te koppelen aan serene muziek. Deze aanpak is in Heaven nog wat verder doorgevoerd: het visuele gejongleer dat de vorige films soms flinke energiestoten gaf, is hier nagenoeg afwezig, en op de soundtrack klinkt voornamelijk de oneindige rust van Pärts 'Spiegel im Spiegel'. Zo ontstaat voor Filippo en Philippa genoeg tijd om met een ijsje over een zonnig marktplein te slenteren, terwijl de politie hen met helikopters op de hielen zit.

Verwante zielen
Is Heaven dan nu een Tykwer of een Kieslowski? Een voor de hand liggende, maar eigenlijk ook onzinnige vraag. Terwijl aan de lucide stijl duidelijk te merken valt dat Heaven uit Tykwers stal komt, is de film in thematisch opzicht het product van twee verwante, aan elkaar gewaagde zielen. Net als Kieslowski en co heeft Tykwer zich altijd geïnteresseerd getoond in het spanningsveld tussen noodlot en toeval en voor morele kwesties als schuld, verantwoordelijkheid, vergeving en naastenliefde. En net als Kieslowski brengt hij deze fascinaties terug tot menselijke verhoudingen.
De verwantschap wordt onderstreept door de parallellen tussen het script van Heaven en Tykwers vorige film, Der Krieger und die Kaiserin. In laatstgenoemde ontdooit de dromerige zwakzinnigenverpleegster Sissi het hart van bankovervaller Bodo, waarna het door de politie opgejaagde stel in een aardse oase de welverdiende eind-goed-al-goed-rust vindt. Niet moeilijk om hierin de plot van Heaven te lezen. Sommige scènes uit Der Krieger keren zelfs vermomd in Heaven terug. Zo verstopt Filippo zijn geliefde in de zolder van het politiebureau terwijl Bodo onderduikt in Sissi's kliniek, en zien we in beide films de paartjes hand in hand en in slow motion op de vlucht slaan. Eigenlijk had Der Krieger und die Kaiserin best Heaven kunnen heten.
En Heaven had met zijn lijdende en naar verlossing snakkende personages best Hell of Purgatory kunnen heten. Vooralsnog blijft het immers vaag wat hemel, hel en vagevuur in deze humanistische visie van elkaar onderscheidt. Gelukkig is Piesiewicz druk bezig met de scenario's voor Hell en Purgatory: de ene film zou moeten gaan over drie vrouwen die nog steeds lijden onder de zelfmoord van hun vader twintig jaar geleden, en de andere over een vrouw wier verslaggevende echtgenoot om het leven kwam tijdens de oorlog in Kosovo. Hopelijk halen deze scripts ook zonder Kieslowski's naam de bioscoop; het is al duidelijk wie ze zou moeten verfilmen.

Kevin Toma

Heaven
Duitsland/Frankrijk/Engeland/Italië/Verenigde Staten, 2002
Productie: Anthony Mingella, Maria Köpf, William Horberg, Stefan Arndt, Frédérique Dumas
Regie: Tom Tykwer
Scenario: Krzysztof Kieslowski, Krzysztof Piesiewicz
Camera: Frank Griebe
Montage: Mathilde Bonnefoy
Art direction: Uli Hanisch
Muziek: Marius Ruhland, Arvo Pärt
Met: Cate Blanchett, Giovanni Ribisi, Remo Girone, Pini Mattia, Giovanni Vettorazzo, Gianfranco Barra
Kleur, 95 minuten
Distributie: RCV
Te zien: vanaf 12 september

Cate Blanchett in Heaven.


Cate Blanchett

Naar het onbekende

Rechtvaardigt het doel altijd alle middelen? Hoe speel je een vrouw die weet dat haar daden haar einde inluiden? Hoe ga je met morele dilemma's ten opzichte van je personage om? Het waren deze en andere vragen die actrice Cate Blanchett zich eigen moest maken voor haar rol in Tom Tykwers nieuwste film Heaven. De Filmkrant sprak met Cate Blanchett in Londen.

Een vrouw vertrekt met een bom in haar tas om een man te vermoorden. In plaats daarvan sterven er vier anderen. Later op het politiebureau kun je er niet zeker van zijn dat ze de waarheid spreekt als ze zegt waarom. Maar je kunt ook de politie niet vertrouwen die in haar een politieke terroriste wil zien. Ze grijpt de kans om te vluchten en haar plan te volvoeren. En ze grijpt de kans om te vluchten, een vlucht die als loutering wordt voorgesteld en daarmee boete en verzoening in zich draagt.
Ziehier de gecompliceerde, religieus gemotiveerde motieven waarmee de Poolse regisseur Krzysztof Kieslowski en zijn vaste co-scenarist Krzysztof Piesiewicz het centrale personage van Heaven omgaven. De Duitse filmmaker Tom Tykwer herkende zijn eigen thema's van noodlot, vrije wil, verlossing en liefde in het onvoltooide, onverfilmde scenario en maakte er de film Heaven van. De Australische actrice Cate Blanchett (
Elizabeth, The lord of the rings) speelt deze Philippa, en ze speelde haar met vastberaden overgave, vertelde ze deze zomer aan een viertal journalisten in Londen: "Philippa is een vrouw die een punt bereikt heeft waarop ze geen geloof en geen hoop meer heeft. Ze ziet geen uitweg meer. Ze wilde geen vier mensen vermoorden, maar één, een in haar ogen gerechtvaardigde daad, want hij was de drugsdealer die verantwoordelijk was voor de dood van haar man en de verslaving van vele van haar leerlingen. Nu komt ze erachter dat wanneer je zelfs maar één iemand vermoord, je eigenlijk jezelf doodt."

Licht
"Ik vond Philippa geen eenvoudige rol om te spelen. Het is geen personage waarmee je je makkelijk emotioneel kunt identificeren als actrice. Het was ook niet fijn om binnenin haar te zijn, want ze is in een nogal depressieve staat. In de eerste scène waarin ze met de bom de straat op gaat, heb ik haar daarom geprobeerd te spelen als iemand die zelfmoord gaat plegen, in plaats van als een vrouw die iemand anders gaat ombrengen. Ze heeft een plan en dat gaat ze ten uitvoer brengen. Vanaf dat moment neemt ze geen beslissingen meer. Ze is vastberaden en wanhopig tegelijkertijd. Vanaf dat moment werd het makkelijker om te spelen, omdat vanuit die basisemotie de gebeurtenissen verder de verhaallijn bepaalden. Die eerste scène is een soort proloog, vanaf daar gaat het van a naar b naar c enzovoort.
"De emotie die me verder op de been hield en inspireerde is dat er licht aan het einde van de tunnel was."
"Na 11 september zijn veel mensen de film gaan bekijken als een rechtvaardiging van terrorisme. Philippa heeft geen terroristische motieven. De aanslag is een persoonlijke daad. Ze geeft als eerste toe dat ze schuldig is, ze levert zich zo goed als uit aan de politie. De politie wil haar echter om andere redenen liever als terroriste beschouwen dan als iemand die een poging tot moord heeft gedaan. Die dingen stonden al in het scenario voordat 11 september plaatshad.
"Na haar arrestatie is Philippa nog steeds gemotiveerd om die man te vermoorden. Ze heeft alleen berouw om de dood van onschuldige mensen. Maar hij is in haar ogen nog steeds schuldig en moet gestraft worden. Wat dat betreft is ze in religieuze zin 'verloren'.
"De redding komt van de liefde. Ze ontdekt dat er vergeving mogelijk is. Voor mensen zoals wij, die in een geseculariseerde wereld leven, zijn dit zwarte thema's. We zijn eraan gewend om altijd onze zin te krijgen. We willen hier op aarde recht zien geschieden en dat niet aan een hogere macht, een hiernamaals of aan de rechtvaardigheid van het lot overlaten."

Kindertijd
"Het tweede gedeelte van de film ervaar ik als een staat van genade, een terugkeer van de kindertijd. Ik ben niet zo religieus als Kieslowski, maar ik zou mezelf wel als een spiritueel persoon willen omschrijven. Vandaar dat ik niet door zijn thematiek wordt afgeschrikt.
"Mijn taak als acteur zie ik anders. Een acteur moet provoceren. Ik speel deze rol dan ook niet omdat ik me er zo goed mee kan identificeren, maar omdat hij, en de hele film trouwens, veel vragen oproept. Dat zijn de basale filosofische vragen, die in wezen voor alle religies hetzelfde zijn. Alleen de antwoorden zijn anders.
"Ook het einde van de film is zo'n vraag. Ik ben blij dat het einde open blijft. Wat er ook met Philippa en Filippo gebeurt, ze gaan naar het onbekende. Onze wereld is geobsedeerd door controle. Het dapperste wat je in je leven kunt doen is om dingen los te laten. Iedereen is zo overtuigd van de wil om dingen te laten gebeuren, dat je ook wel eens zou kunnen kijken wat er gebeurt als je de dingen gewoon maar laat gebeuren."

Dana Linssen

Naar boven