Boeken - april 2005, nr 265

Toverstaf

Woody Allen zegt het onomwonden. "Er is geen God, en er is geen gerechtigheid. We zijn alleen in het universum. Er is niemand die je om je daden zal belonen, of straffen. Je zult het met je eigen moraal moeten zien te klaren." Woody Allen praat met Richard Schickel, filmcriticus van Time Magazine, over Crimes and misdemeanors (1989), een van de meesterwerken in zijn oeuvre. Martin Landau pleegt daarin een misdaad, en hij komt ermee weg. Hij is eerst nog wel een beetje bang om ontdekt te worden, maar na verloop van tijd ebt die angst weg. Hij pakt het leven van alledag weer op, alsof er niets is gebeurd. Geen god, geen gerechtigheid. Voor Woody Allen is dat de realiteit waarin we leven, en waaruit hij zelf het liefste vlucht. Daarom maakt hij elk jaar een film, om tien maanden achter elkaar ondergedompeld te kunnen zijn in een wereld waarin alleen zijn wetten gelden, die van de fantasie en vooral de magie.

Anti-romantisch
Het vier uur durende vraaggesprek dat Richard Schickel in de herfst van 2001 met Woody Allen hield, werd voor een draaiende camera opgenomen en was bestemd voor een negentig minuten durend tv-programma over leven en werk van Woody Allen. Van het interview, dat onder de titel 'Woody Allen: A life in film' (2002) werd uitgezonden door Turner Classic Movies, valt nu ook te genieten in boekvorm. Schickel nam het vraaggesprek integraal op in zijn bundel, voorafgegaan door een mooi lang essay. Opvallend is dat het zo'n levendige conversatie is. Schickel die biografieën schreef over James Cagney, Cary Grant, Marlon Brando en Clint Eastwood en die ook roem verwierf als producent van Sam Fullers The big red one (1980/2004), komt goed beslagen ten ijs. In de maanden voor het interview heeft hij het hele oeuvre nog eens herzien, van What's new, pussycat? (1965) tot en met Hollywood ending (2002). Uit Woody Allens (tot dan toe) 36-jarige loopbaan heeft hij duidelijke conclusies getrokken die hij samen met de New Yorkse scenarist, regisseur en acteur bespreekt.
Dat Woody Allen vooral in Europa als auteur wordt beschouwd, en in de Amerikaanse massacultuur zo'n marginale rol speelt, heeft volgens Schickel onder meer te maken met zijn atheïstische levenshouding die voor Amerikanen erg bedreigend is. Voor veel Amerikanen is dat moeilijk te verkroppen. Woody Allen spreekt ook van het onvolmaakte, het onvolkomene van het leven en de liefde. Hij maakt niet zozeer romantische komedies, maar anti-romantische komedies. Hij is zich overbewust van de dood, en de constante dreiging van de dood ("The tragedy of life is the fact that in the end you are screwed up by death, and that death is ever present"). Hij spreekt ook over zijn ongemakkelijke verhouding met roem ("A writer by nature is reclusive"). Films als Stardust memories (1980), Zelig (1983) en
Celebrity (1998) zijn hem niet in dank afgenomen. Voor Amerikanen zijn het ijdele exercities. Wie roem en rijkdom heeft verworven, mag niet klagen. Op het thema roem heerst volgens Schickel een groot taboe.

Magie
Interessant is ook Schickels duiding van Allens werk als een fantastisch oeuvre, waarin het magisch realisme een prominente rol speelt. In The purple rose of Cairo (1985) stapt Jeff Daniels van het filmdoek, zo de bioscoopzaal in. De film gaat over een vrouw, gespeeld door Mia Farrow als een tragische, Chaplineskue heldin, die dag na dag in die zaal zit, en die tenslotte een keuze moet maken tussen fantasie en realiteit. Ze kiest niet voor de fantasie, want daar gaat ze aan kapot. Ze kiest voor de realiteit. Daar gaat ze uiteindelijk ook aan kapot. "In Alice (1990) speelt Mia Farrow een vrouw die de psychoanalyse waarschijnlijk wel uitgeprobeerd heeft", zo vertelt Woody Allen in het interview, "maar het enige wat ze nodig heeft is een beetje magie en dat geef ik haar." Magie als troost en als antwoord op het goddeloze universum. Luister naar het komische commentaar van een Grieks koor in Mighty Aphrodite (1995). Kijk naar een onscherpe Robin Williams in Deconstructing Harry (1997) of naar Woody Allen zelf, als de zoon die door zijn moeder wordt toegesproken in de hemel boven New York in zijn New York stories-bijdrage Oedipus wrecks (1989) of als blinde filmmaker in Hollywood ending (2002). Kijk en luister tegelijk naar Allens musical Everyone says I love you (1996). Voor de meeste Amerikanen vormt het geloof in God de uitkomst. Voor Woody Allen niet. Hij weet dat je geen controle kunt uitoefenen over de werkelijkheid en dat het leven van toeval en geluk aan elkaar hangt. Hij houdt het bij zijn toverstaf.

Belinda van de Graaf

Woody Allen - A life in film
Richard Schickel
2003, Ivan R. Dee, Chicago, 212 p, 20,37
Woody Allens nieuwste film Match point is vanaf 3 november in Nederland te zien (A-Film). Melinda & Melinda draait momenteel in de bioscopen.

Woody Allen.

Women, islam and cinema
Gönül Dönmez-Colin
2004, Reaktion Books, 25,-
Leesbare studie met klein sprankje hoop geeft inleiding in rol van vrouwen als filmtoeschouwers, maar ook als onderwerp en makers van films in zeer uiteenlopende landen (Turkije, Iran, Kazachstan) waar de islam de leidende godsdienst is.

Figures traced in light. On cinematic staging
David Bordwell
2005, University of California Press, 30,75
Boeiend nieuw boek van auteur van onder andere 'Film art' gaat over het 'choreografisch' vormgeven van filmscènes en dan met name in oeuvre van vier regisseurs: Louise Feuillade, Mizoguchi Kenji, Theo Angelopoulos en Hou Hsiao-hsien. Voor meer informatie zie www.davidbordwell.org.

Cinema. The archaeology of film and the memory of a century
Jean-Luc Godard, Youssef Ishagpour
2005, Berg Publishers, 19,95
Overgrote deel van dit boekje is uitvoerig vraaggesprek met Godard over in korte hoofdstukken verdeelde onderwerpen, die uiteenlopen van montage tot film na Auschwitz. Tweede deel is een nogal professoraal essay over Godards werk.

A line of sight. American avant-garde film since 1965
Paul Arthur
2005, University of Minnesota Press, 24,50
Beginnend bij Jonas Mekas staart Arthur zich niet blind op de avant-garde filmers zelf, maar zoekt hij naar verbanden met mainstream film en schilderkunst. Bovendien veel aandacht voor de verschillende verschijningsvormen van de avant-garde film. Auteur schrijft regelmatig in Cineaste.

The philosophy of film. Introductory text and readings
Thomas E. Wartenberg, Angela Curran
2005, Blackwell Publishing, 39,50
Studieboek met informatieve website (www.mtholyoke.edu/omc/phil-film) is onderdeel van hausse aan boeken over filosofie en film, met dat verschil dat dit boek vooral uitgaat van film en minder van filosofie, onder andere door artikelen van André Bazin, Gilles Deleuze en Hugo Münsterberg over narrativiteit, filmauteurs en ideologie.

Very naughty boys
Robert Sellers
2004, Metro Publishing, 15,40
Krankzinnige geschiedenis van het bedrijf HandMade Films, opgezet met hulp van ex-Beatle George Harrison om Monty Python's Life of Brian te financieren. Ook al kwamen er nog een aantal films uit deze productiemaatschappij voort (Time bandits, Mona Lisa), Harrison werd bruut getild door zijn zakenpartner Dennis O'Brien en de maatschappij klapte uit elkaar.

Die Heimat Trilogie
Edgar Reitz
2005, Rudolf Heyne, 50,-
Un long dimanche de fiançailles. Een groot liefdesverhaal tegen de achtergrond van de grote oorlog
Jean-Pierre Jeunet, Guillaume Laurant
2005, Lannoo, 29,95
Voor wie niet genoeg kan krijgen van Heimat (waarvan alle delen in Nederland op dvd verschijnen) is er dit kolossale boek over de hele trilogie, dat alle afleveringen in mooi afgedrukte fotoseries bij elkaar zet. Het boek over Jeunets film geeft veel achtergrondinformatie bij het ontstaan van de film, en natuurlijk ook veel foto's.

Stars. The film reader
Lucy Fischer, Marcia Landy (red.)
2005, Routledge, 32,-
De serie Routledge Film Readers is een serie degelijke bundels essays over 'major topics in film studies' - een nogal willekeurige kapstok (onderwerpen variëren van 'Hollywood comedians' tot 'Reception'), maar de kwaliteit van de verschillende bundels en stukken is hoog, zij het behoorlijk academisch. 'Stars' richt zich op filmsterren wereldwijd en besteedt aandacht aan sterren van de avant-garde. Artikel over Maya Deren van de hand van Maria Pramaggiore, van wie binnenkort 'Film: A critical introduction' verschijnt (zie de boekenrubriek van aanstaande mei).

Samenstelling: Philip Hartzuiker (www.theatreandfilmbooks.com).

Naar boven