Oktober 2005, nr 270

Pablo Stoll en Juan Pablo Rebella

Niks jong, hip en snel

Pablo Stoll en Juan Pablo Rebella - die inmiddels als 'De twee Pablo's uit Uruguay' door het leven gaan - maakten met Whisky een overrompelende tragikomedie over twee mensen in een oude sokkenfabriek. "De film gaat over onze angst om ook zo eenzaam te worden."

Pablo Stoll (l) en Juan Pablo Rebella.

Whisky is de verrassende nieuwe film van Pablo Stoll (30) en Juan Pablo Rebella (30). Zo'n film die van een oude sokkenfabriek en een verlaten badplaats droomlocaties maakt, en die bijna uit zijn voegen barst van de tragikomische subtiliteiten. De jonge filmmakers uit Montevideo (Uruguay) - die inmiddels tot de grootste, nieuwe talenten van Latijns-Amerika worden gerekend - zagen hun tweede speelfilm vorig jaar al in wereldpremière gaan op het Filmfestival van Cannes. Geselecteerd worden voor het officiële festivalprogramma 'Un Certain Regard' betekende een spel spelen op het wereldtoneel, in de loeihete schijnwerpers, maar gelukkig ook prijzen ontvangen, onder meer van de internationale filmkritiek.
"Ik voel me raar", zo begint de ene Pablo. "Ja, heel onwerkelijk", zo vult de andere Pablo aan. En dan bijna in koor: "Cannes is het festival waar al onze helden ooit zijn begonnen. Daarom dwingt het respect af, en is het opwindend om hier te zijn. Maar zo'n zaal vol professionals is ook eng. Bij een van de eerste voorstellingen zagen we opeens iemand druk in een mobieltje praten. We dachten meteen dat hij verveeld was. Later bleek dat een filminkoper te zijn die enthousiast was en die zijn koopwaar al na een half uur veilig wilde stellen. Op geen enkel ander festival hebben we ook zo hard moeten werken. We zijn doodmoe. We voelen ons als prinsen die anderhalve week een loodzwaar protocol hebben afgewerkt."
Het is nog niet eens zo lang geleden (2001), maar tijdens alle Cannes-tumult blikken de twee Pablo's bijna weemoedig terug op het Filmfestival van Rotterdam waar hun gezamenlijke speelfilmdebuut
25 Watts eerder met loftuitingen werd ontvangen, en waar alles begon, ook de shag-verslaving van Pablo Stoll. Met hun droogkomische, in zwart-wit gedraaide en door Jim Jarmusch' Stranger than paradise geïnspireerde lowbudget-film (rond drie rondhangende jongeren in zomers Montevideo) wonnen ze een Tiger Award van de officiële jury en een MovieZone Award van de jongerenjury. "Daarna gingen we als het ware op wereldtournee langs alle belangrijke filmfestivals", zo vertelt de ene Pablo. En als een bloedbroeder vult de andere Pablo weer aan: "Ja, maar belangrijker nog waren de 40.000 bioscoopbezoekers in eigen land. Uruguay telt ongeveer drie miljoen inwoners en heeft nauwelijks een filmindustrie. Als je dan zo'n bezoekersaantal naar de bioscoop weet te trekken, is dat een groot geschenk."

Moppen tappen
Door het succes van 25 Watts lieten de twee vrienden zich ondertussen niet van de wijs brengen. Samen met hun producent en editor Fernando Epstein (met wie ze ook studeerden, en met wie ze ook 25 Watts maakten) schreven ze het scenario voor hun tweede speelfilm. Whisky is het absurd aandoende, ontroerende relaas van twee mensen in een kleine, oude sokkenfabriek in Montevideo. Dit is een wereld waarin het rolluik altijd klemt, de auto nooit start, en komedie en tragedie continu wedijveren. Dit is ook de wereld van Jacobo, de zwijgzame, zuur kijkende fabriekseigenaar, en Marta, zijn trouwe werkneemster. Twee mensen die al jaren hetzelfde eenzame en routinematige leven delen, en geen stap in elkaars richting (durven) zetten. Totdat Jacobo's geëmigreerde en succesvollere broer Herman ten tonele verschijnt. Om zijn jofele, moppen tappende broer te laten zien dat hij heus iets van zijn leven heeft gemaakt, vraagt de oude Jacobo zijn werkneemster om als zijn echtgenote te poseren. Met die leugen vertrekt het trio voor een weekend-uitstapje naar Piriapolis, een klein, verlaten plaatsje aan de Atlantische Oceaan. Even komt dat Stranger than paradise-gevoel weer opzetten, als ze met z'n drieën langs zee lopen. Misschien gaat er wat gebeuren, misschien ook helemaal niet. De houtnerven in de hotellift spiegelen inmiddels de rimpels in het gelaat van Jacobo en zijn Marta.
Pablo Stoll: "Fernando, onze producent en editor, heeft als tiener jarenlang meegewerkt in de sokkenfabriek van zijn vader, en het was zijn idee om rond deze locatie een verhaal te schrijven. Dat sokkenfabriekje van zijn ouders is inmiddels over de kop, zoals zoveel andere kleine fabriekjes."
De economische crisis in buurland Argentinië, die eind 2001 begon, heeft blijkbaar ook op Uruguay een tragisch effect gehad? "Ja, we leefden ooit in het Zwitserland van Zuid-Amerika, nu leven we in het Uruguay van Zuid-Amerika. Jongeren zijn met de noorderzon vertrokken, om in Noord-Amerika of Spanje hun geluk te beproeven. Ook naaste vrienden zijn weggegaan, met wisselend succes. 19% van de bevolking is nu werkloos, 52% leeft onder de armoedegrens."
Juan Pablo Rebella: "Het is raar om dan voor 400.000 dollar een speelfilm te maken, zeker als je dat ook nog eens afzet tegen de bijeengeschraapte 25.000 dollar die 25 Watts kostte. Maar alle technici en acteurs die bij onze vorige film gratis meededen, konden nu worden uitbetaald. En dat is van levensbelang voor de ontwikkeling van een gezond filmklimaat. In Uruguay bestaat er geen systeem van staatssubsidie voor filmmakers. Voor het maken van een film zijn we aangewezen op het buitenland. De bal begon te rollen op het Filmfestival van Sundance, waar we meededen aan een competitie en waar we een prijs wonnen voor ons scenario, en daarna stapten er verschillende coproducenten en financiers in, uit Argentinië, Spanje, Duitsland en Japan. Ook van het Hubert Bals Fonds kregen we 10.000 euro voor distributie. In Uruguay kun je daar zeg maar tien huizen voor kopen."

Kleurboek
Het heeft wel een bepaalde logica om na een trio rondhangende jongeren in 25 Watts een trio rondhangende ouderen in Whisky te portretteren. Maar verrassend is het ook dat een stel jonge honden zich met zoveel liefde en humor over deze ouderen ontfermt. Niks jong, hip en snel.
Pablo met baard: "We wilden de pathetische kant van deze mensen laten zien, maar we wilden ze ook begrijpen, en daarvoor was tederheid nodig. Op de een of andere manier zijn het ook projecties van onszelf geworden. Over tien, twintig, dertig jaar...
Pablo zonder baard: "De film gaat over onze angst om ook zo eenzaam te worden. En over de vraag hoe dat dan gaat, zo bewegingsloos worden. Het punt is dat er voor eenzaamheid geen 'recept' is. Ook in een familie kun je je eenzaam voelen. En je hoeft ook niet per se een introvert karakter te hebben. De vrolijkste mensen kunnen erg eenzaam zijn."
Mooi is, dat de filmmakers het aan de kijker overlaten om in het verhaal van Jacobo, Marta en Herman van alles te ontdekken. De informatie wordt zo fijntjes gedoseerd, dat er ook lacunes ontstaan (de Pablo's spreken wijselijk van ellipsen), die je zelf mag opvullen. En soms worden twee opeenvolgende gebeurtenissen zo simpel en veelbetekenend gebracht. Marta schuift twee bedden naar elkaar toe. Jacobo schuift ze even later weer uit elkaar. Gesproken wordt er niet, alleen gehandeld. En de strak registrerende, bewegingsloze camera is getuige.
Weer in koor: "Whisky is als een kleurboek voor kinderen. De lijntjes staan er, maar het is aan de kijker om de vormen kleur te geven."

Belinda van de Graaf


Whisky

Stilte zonder storm

De personages zitten vast en verwachten niets van elkaar in het overdonderend subtiele Whisky. Verbleekte humor en routines uit Uruguay.

'Cheese!' roepen Amerikanen als ze met een geforceerde glimlach op de foto moeten. 'Whisky!' roepen ze in Uruguay. Wat een treurigheid. Als die lippen dan eindelijk van elkaar gaan, zien we geen helderwit Steradent-universum maar de gele, bemoste, kromme tanden van de werkelijkheid.
Na de Tiger Award voor 25 Watts in 2001, werd geroepen dat we de namen van regisseurs Juan Pablo Rebella en Pablo Stoll niet moesten vergeten. Terecht blijkt nu, want hun tweede film Whisky is overdonderend subtiel en zelfverzekerd. Dat vond een karrenvracht jury's op internationale festivals ook: van Transsylvanië, via Japan tot Cannes werd de film overladen met prijzen.
Twee eenzame oude mensen die elkaar ringen geven om iemand te bedriegen, daar moet iets moois uitkomen. Jacobo is een zestigjarige, alleenstaande eigenaar van een sukkelend sokkenatelier en Marta is een van de drie vrouwen die er werken. Elke ochtend begroeten ze elkaar om dezelfde tijd met dezelfde woorden aan de fabriekspoort en overdag doen ze precies hetzelfde als de vorige dag. Alles routine. Omdat zijn geëmigreerde broer na jaren overkomt uit Brazilië vraagt Jacobo aan Marta om een paar dagen als zijn vrouw in huis te komen wonen. Want hij wil niet doorgaan voor een eenzame oude man. Tussen Jacobo, zijn broer Herman en Marta ontstaat een verhouding. Driehoeksverhouding is een groot woord want de aanwezigheid van Herman is voor Jacobo duidelijk te veel. Hij verdraagt hem voor zolang het duurt. Marta lijkt wel te genieten maar zeker weten doen we dat niet.

Maat der dingen
Het is niet gek dat Rebella van de korte verhalen van Raymond Carver houdt (waarop Robert Altman zijn
Short cuts baseerde). Het zijn een soort 'paper bag themes' zoals in American beauty: iemand wordt opgepikt en meegevoerd door de wind en ergens anders weer neergezet. Misschien veranderde die wind iets, misschien niet. In Whisky lijkt alles statisch: de straat, de machines in de fabriek en de gezichten van de hoofdfiguren. Ook uit de dialogen lijkt alle beweging verdwenen. Tegenover de verbale mitrailleursalvo's van 25 Watts staat de stilte van Whisky: het gezegde wordt nauwelijks uitgesproken maar zit in de gebaren, de blikken en gezichtsuitdrukkingen. Of het komt een enkele keer als uitbarsting naar de oppervlakte: Jacobo haat zijn broer maar dat laat hij alleen merken door tijdens een voetbalwedstrijd in blinde woede op de tegenpartij te schelden.
Tijdens het Filmfestival Rotterdam werkte deze film als een rem. Je rent continu van de ene naar de andere zaal maar plotseling moet je stil staan voor een traag overstekend verhaal. Whisky schreeuwt om toenadering tussen haar personages want dat zijn we als kijkers gewend. Dat is onze routine. Maar de regisseurs weigeren die te geven. Volgens Rebella omdat hij een hekel heeft aan 'jeugdfilms' waarin mensen plotseling 'iets' hebben geleerd en als door een blikseminslag weer 'mens' zijn geworden. Waarin verandering de maat der dingen is. Dat is de gecomprimeerde werkelijkheid van de cinema. In Whisky's ultrarealisme is elke zucht er één en hoeft geen enkele voetstap tot de volgende te leiden.

Ronald Rovers

Whisky
Uruguay, Argentinië, Duitsland, Spanje, 2004
Productie:
Fernando Epstein, Christoph Friedel, Hernán Musaluppi
Regie: Juan Pablo Rebella, Pablo Stoll
Scenario: Gonzalo Delgado, Juan Pablo Rebella, Pablo Stoll
Camera: Bárbara Álvarez
Montage: Fernando Epstein
Muziek: Pequena Orquestra Reincidentes
Met: Andrés Pazos, Mirella Pascual, Jorge Bolani
Kleur, 95 minuten
Distributie: Contact film
Te zien: vanaf 13 oktober

Naar boven