Februari 2006, nr 274

Michael Haneke

Deken over het hoofd

In zijn nieuwste film Caché verstopt Michael Haneke morele vragen in een spannende thriller op de grens van het politieke en het persoonlijke. "Wat ik heb willen laten zien is dat mensen die alles in hun leven ter beschikking staat, werk, geld, intelligentie, nog steeds moreel onjuist kunnen handelen."

Als de Oostenrijkse regisseur Michael Haneke (München, 1942) praat, dan doceert hij eigenlijk. Zijn zinnen zijn kort en helder. Alsof je er eigenlijk geen vragen meer bij mag stellen. Net als zijn films. Toch heeft hij liever dat je wel doorvraagt. Want "vragen stellen", zo zei hij op een groepsinterview tijdens het afgelopen Filmfestival Cannes, "is het enige wat we kunnen doen." En het is zeker het enige wat hij als filmmaker kan doen.
"Een speelfilm is 24 leugens per seconde", parafraseerde hij dit jaar in Cannes de beroemde uitspraak van Jean-Luc Godard, die in film met 24 beeldjes per seconde de waarheid zag. En Haneke heeft er zijn levenstaak van gemaakt om die leugens te ontmaskeren. Van zijn onthutsende vroege films als
Benny's video (1992) via het ongemakkelijke Funny games (1997), tot de politiek-sociale polemieken van Code inconnu (2000) en Le temps du loup (2003). "Al mijn films roepen twijfel op aan de zegeningen en de zogenaamde objectiviteit van het medium televisie. Ze verstoren het ideaalbeeld van het vermeende realisme. Ze maken de manipuleerbaarheid van beelden en beweringen doorzichtig voor de toeschouwer.
Romanschrijvers claimen nooit dat ze dé realiteit afbeelden. Ik zie het als mijn opdracht om de toeschouwer ervan bewust te maken dat ze zo makkelijk door film- en televisiebeelden te manipuleren zijn. Dat bewustzijn is de eerste voorwaarde om film als kunstvorm serieus te nemen."

Cadeauverpakking
In zijn nieuwste film Caché laat hij de Werdegang zien van het gezin van een Parijse televisieproducent die ten prooi valt aan een terreurcampagne met anonieme videotapes. Het is zijn eerste op high definition-video opgenomen film. In Cannes vertelt Haneke dat hij er heel bewust voor heeft gekozen om in Caché de ene vraag de andere te laten oproepen. "De film kan op verschillende manieren worden bekeken. Op een persoonlijk, op een familiaal, een sociaal en een politiek niveau bijvoorbeeld. Je zou de film kunnen vergelijken met een stel van die Russische Matroesjka-poppetjes, waarbij het ene poppetje in de buik van de andere verborgen zit."
Omdat de film is opgebouwd als een thriller vraagt Haneke aan de pers om niet te veel over de plot te vertellen. "Het thrillergenre is de cadeauverpakking van deze film. De beste manier om mensen twee uur lang in hun stoel gekluisterd te laten zitten. Ik heb namelijk niets tegen entertainment, zoals mensen wel eens denken. Ik ben tegen vrijblijvende verstrooiing."
Haneke wil wel het een en ander kwijt over de thema's van wraak, schuld, boete en de zonden van vaders en zonen. Wie tussen de regels van zijn antwoorden door niet toch te veel informatie over de plot wil oppikken, doet er beter aan de film eerst te zien, alvorens verder te lezen.
"Schuld en boete is waar de film écht over gaat", vindt Haneke. "Hoe individuen met het gegeven van schuld omgaan." En ja, bevestigt hij, het lijkt erop dat zonen moeten boeten voor hun vaders zonden. " En", voegt hij er glimlachend aan toe, "voor die van henzelf. Ik vrees dat daar nooit een einde aan komt. Dat is al sinds het begin van de mensheid aan de gang. Ik heb daar geen religieuze bedoelingen mee, ondanks de religieuze connotaties van de schuldproblematiek in de joods-christelijke traditie."

Seine
Als achtergrond voor het filmverleden van zijn hoofdpersoon koos Haneke een hoofdstuk uit de Franse koloniale geschiedenis dat pas onlangs in volle hevigheid bekend is geworden. Onder regie van politieprefect Maurice Papon, tijdens het Vichy-bewind verantwoordelijk voor het wegvoeren van ruim 16.000 joden, werden in 1961 minstens 200 Algerijnen na een demonstratie vermoord en in de Seine gesmeten. Haneke: "Ik ben pas tijdens het schrijven van het scenario op deze episode gestoten. Het is nou niet bepaald de meest besproken periode uit de Franse geschiedenis. Toch moet Caché niet op dat niveau als een politieke film begrepen worden. Elk land kent van dit soort gebeurtenissen. Ik was zeer geschokt toen ik dit verhaal vernam en het past goed bij de leeftijd van de hoofdpersoon. Dus is het goed om dit in de openbaarheid te brengen. Maar ik moet beklemtonen dat het politieke karakter van Caché niet bepaald wordt doordat er naar een historisch ingewikkelde gebeurtenis wordt verwezen. Het gaat mij echt om het onderzoeken van de onderliggende vragen.
"Wat ik heb willen laten zien is dat mensen die alles in hun leven ter beschikking staat, werk, geld, welvaart, intelligentie, scholing, cultuur, nog steeds moreel onjuist kunnen handelen. Als ik voor mijn hoofdpersonen een eenvoudiger milieu had gekozen en hun met de bijbehorende sociale problemen had opgezadeld, dan had je hun gedrag misschien nog daaraan kunnen wijten of daaruit kunnen verklaren. Maar deze mensen hebben geen problemen. Ze weten alles en ze hebben alles. Ze lijden geen armoede, ze hebben geen honger, hun kinderen zijn niet ziek. Op zo'n moment wordt de verantwoordelijkheid om moreel juiste keuzes te maken groter. Privileges verplichten."

Egoïsten
Een sleutelmoment in de film is, denkt Haneke, wanneer zijn door Daniel Auteuil gespeelde hoofdpersoon Georges opmerkt: "Wat doen we allemaal om niets te verliezen." Haneke: "De film gaat niet over de vraag of een zesjarig jongetje verantwoordelijk moet worden gehouden voor zijn fouten, voor iets wat in zijn kindertijd is gebeurd. De vraag waarom het draait is hoe hij daar als volwassen man mee omgaat. Wat doen volwassenen als ze met hun handelen worden geconfronteerd?
"Ik ben persoonlijk zeer gechoqueerd door het gedrag van mijn personages. Ik ben ook vaak gechoqueerd door mijn eigen gedrag. Waarom? Omdat we allemaal egoïsten zijn. We leven allemaal beneden onze potenties. Georges wordt als volwassene met zijn daden als kind geconfronteerd. En hij zegt niet: "Sorry, ik was nog een kind, ik wist niet wat ik deed, maar is er misschien iets wat ik nu voor je kan doen?" Hij heeft wel degelijk een keuze.
"Wat we als volwassenen proberen te doen is onze schuld verdringen. Want we hebben allemaal van die verborgen episoden in ons leven. Van die dingen waar we liever niet aan denken. Waar we ons schuldig over voelen. De verhouding tussen het geïndustrialiseerde Westen en de Derde Wereld, hoe we omgaan met de ouderen en zieken in onze eigen maatschappij. We nemen allemaal slaappillen en drinken te veel. En dan doneren we wat geld aan een goed doel om onze schuld af te kopen. Maar ieder van ons trekt 's nachts de dekens over zijn hoofd en hoopt dat de nachtmerries niet te erg zullen zijn.
"Bijvoorbeeld: ik weet zeker dat de meeste weldenkende Europeanen tegen de strikte immigratiewetten zijn die nu in bijna alle Europese landen zijn geïntroduceerd. Maar wat zouden we zeggen als ons werd voorgesteld om dan maar een Afrikaanse familie in huis te nemen, of zelfs maar financieel te ondersteunen? Het moet vooral niet te dichtbij komen. Ieder van ons heeft voldoende kennis over de problemen in de wereld om op rationele gronden tolerant te willen zijn. Maar tegelijkertijd hebben we zelfzuchtige neigingen die ervoor zorgen dat we in ons handelen diezelfde tolerantie onderuit halen. Het resultaat is dat we op kosten van de Derde Wereld leven en onze ouders wegstoppen in bejaardentehuizen. Kijk maar naar Georges. Hij wil zijn aangename leven niet op het spel zetten omdat hij bang is dat er misschien repercussies zullen komen. En dan komt de terugslag juist.
"We willen het niet weten. Het vergeten is ons wapen tegen ons slechte geweten. De kunst is een wapen te vinden tegen die zijnsvergetelheid. Ik weet niet of er een alternatief is. Misschien is de mens wel tot zijnsvergetelheid gedwongen om te kunnen overleven. Ik kan er alleen maar op blijven wijzen. Antwoorden heb ik niet. De maatschappij waarin we leven is gedrenkt in geweld. Dat laat ik in mijn films zien, omdat ik er bang voor ben. En omdat ik denk dat het belangrijk is dat we erover nadenken, erop reflecteren. Al mijn films gaan over dingen die ik sociaal relevant vind. Al mijn films gaan over mijn eigen angsten. Ik houd me met zaken bezig die ik beklemmend vind. Dat vind ik ook dramatisch interessant. En mijn films zijn een reactie op de door Hollywood gedicteerde mainstream cinema, die denkt alle antwoorden in pacht te hebben. Ik haat filmboodschappen. Elk antwoord dat je als filmmaker geeft reduceert de medewerking van de toeschouwer aan de film. Daarom probeer ik in al mijn films de toeschouwer te betrekken, te activeren. Als je als filmmaker een oplossing geeft voor wat er in je film gebeurt, dan zegt het publiek "oh, ja, bedankt", haalt zijn schouders op en loopt verder. Dan heb je niets bereikt."

Dana Linssen

Een fragment van dit interview verscheen eerder in NRC Handelsblad.

Caché

Laat je zien!

Het angstaanjagende Caché haalt op verbluffende wijze verborgen haat naar de oppervlakte, en laat een gapend zwart gat achter.

Iedereen heeft dingen die hij niet aan iedereen, maar alleen aan zijn beste vrienden onthult. En dan zijn er dingen, die hij alleen aan zichzelf - en dan nog in het diepste geheim - meedeelt. En tenslotte zijn er nog dingen, waar iemand voor huivert om ze ook maar voor zichzelf aan het daglicht te brengen. In zijn nieuwste film Caché roert Michael Haneke door deze verschillende lagen van de geheime dingen, maar laat hij de meeste wijselijk verborgen. Het resultaat is angstaanjagend.
Altijd als ik een film van Michael Haneke zie, moet ik denken aan het feit dat de man 47 jaar was voordat hij zijn eerste speelfilm maakte, dat hij heel bewust en doelbewust 'kiest', en op de een of andere manier blijf ik dat vanaf Der Siebente Kontinent (1989) terugzien in zijn films. Voordat hij cineast werd, heeft Haneke gezien wat er al was en besloten om het anders te doen. Elke film weer, elk shot weer, altijd weer die strenge, ijzingwekkend kalme, strakke kaders. Minutenlang. Mijn hoofd is gevuld met vele shots van Haneke, een bewijs dat ware cinema slechts in het geheugen bestaat: de eenmans pingpongtafel uit
71 Fragmenten einer Chronologie des Zufalls, het bijna zeven minuten durende icoonbeeld uit Funny games, de brutale aanval in de metro van Code inconnu en het brandend hooi in Le temps du loup.

Presentator
In Caché zitten ook weer een aantal van die shots, om te beginnen met de allereerste, een verbluffend dubbellaags 'establishing shot'. In zekere zin ligt de hele filmervaring daarin besloten. Waar gaat het om, zonder de plot te onthullen?
Anne (Juliette Binoche) en Georges Laurent (Daniel Auteuil) houden dingen voor elkaar verborgen, maar dat geeft niet, want ze hebben alles. Hij is een succesvol presentator van een literair programma op televisie. En zij werkt bij een uitgeverij. Ze hebben een zoon, puber Pierrot. Het beginshot is hun huis, maar als we na de titels de stemmen van de twee horen, blijken ze in dat huis naar de opname van hun eigen huis te kijken.
Net als in Lost highway van David Lynch ontvangt het echtpaar anonieme videobanden van een externe bekijker/belager. Dat is beangstigend. Maar waar Lynch in zijn dromen helemaal de pan uit swingt met reïncarnaties, kabouters en andere wulpse creaturen, daar concentreert Haneke zich - echt waar - op de ontwrichting van menselijke relaties. En dat is nog veel beangstigender. Juist het op HD-video geschoten openingsshot - Caché is zijn eerste film op HD - maakt dit zo dubbelzinnig duidelijk. De videobelager veroorzaakt bij het echtpaar met zijn beelden vrees. Vrees voor elkanders verborgenheden. Vrees voor de dingen waar ze zelf - en voor henzelf - bang voor zijn. De stalker haalt er een paar naar boven die zonder hem onder de grond zouden zijn gebleven.

Lift
En zodra de videobelager die frictie veroorzaakt heeft, kan hij - vanachter zijn verborgen camera - als een personage de film betreden. En nog meer schade berokkenen. In welk personage precies blijft uiteraard verborgen.
Laat je zien! schreeuwt Georges als er op een avond bij hem aan de bel wordt getrokken en hij opendoet voor een gapend zwart gat. Laat je zien! Maar daar kiest Haneke niet voor, want zodra de belager opgenomen is in Haneke's HD-beelden ademt alles in de film angst uit, angst voor het verborgene. Want elke openbaar geworden verborgenheid roept weer nieuwe op. Verborgen haat, verborgen gebreken, verborgen redenen, verborgen kinderen, verborgen verleden, verborgen schuld, verborgen verantwoordelijkheid, verborgen leven. Soms komen deze zaken prachtig aan de oppervlakte, zoals in het fantastische shot in de lift - weer een voor de collectie - of het (wederom) verbluffende eindshot, een spiegeling van het begin, een shot waarin het enige dat echt duidelijk wordt is dat er altijd dingen onzichtbaar zullen blijven en dat de angst daarom nooit minder worden kan.

Mike Naafs

Caché
Frankrijk/Oostenrijk/Duitsland/Italië, 2005
Regie en scenario: Michael Haneke
Productie: Veit Heiduschka
Camera: Christian Berger
Montage: Michael Hudecek, Nadine Muse
Art direction: Emmanuel de Chauvigny, Christoph Kanter
Geluid: Jean-Pierre Laforce
Met: Juliette Binoche, Daniel Auteuil, Annie Girardot, Walid Afkir, Maurice Bénichou
Kleur, 117 minuten
Distributie: 1 More Film
Te zien: vanaf 2 februari en op het Filmfestival Rotterdam

Naar boven