November 2007, nr 293

Cristian Mungiu over 4, 3, 2

Een held in Roemenië

Cristian Mungiu won dit jaar de Gouden Palm in Cannes met het Roemeense abortusdrama 4 maanden, 3 weken en 2 dagen. Een paar dagen later ontmoette Jeroen Stout de regisseur op het Transylvania International Film Festival in Cluj-Napoca.

Cristian Mungiu (foto: Kris Dewitte).

Hoe heeft u de Gouden Palm gevierd?
Daar heb ik nog geen tijd voor gehad. Het moment is om eerlijk te zijn een beetje aan me voorbij gegaan. We zijn nu tien dagen verder, maar ik heb er nog geen seconde van kunnen genieten. Er kwamen zoveel verplichtingen op me af waar ik niet onderuit kon.

En er zijn altijd journalisten, zoals ik, die...
Het is niet alleen de pers. De film is verkocht aan zo'n 60 landen. Dan moet er materiaal komen voor distributie zoals posters en trailers. Ik heb maar een klein bedrijfje. Daar zijn wij helemaal niet op ingesteld. En dan de reacties hier in Roemenië. Die had ik nooit kunnen voorzien. De president heeft mij de belangrijkste Roemeense onderscheiding opgespeld. Ik heb de sleutels gekregen van mijn geboortestad. Ze hebben me een gratis telefoonabonnement aangeboden.

In mijn hotel hier in Cluj hangt een reclame, ik weet niet precies waarvoor; '4 journalisten, 3 fotografen en 2 pagina's'...
Waar? Dat moet ik zien!

In mijn hotel. Volgens mij heeft het iets met het festival te maken.
Mensen reageren als bij het voetbal. Ik kreeg honderden berichten; 'Eindelijk ben ik weer trots Roemeen te zijn. Eindelijk hebben we iets gewonnen.' In Sibiu werd op het theaterfestival aangekondigd dat ik deze prijs had gewonnen. Het programma werd stilgelegd en iedereen in de zaal stond op om te applaudisseren. Ons land heeft het droevige lot altijd vierde te zijn. We halen zelfs nooit de eerste drie. Mensen hebben de behoefte om te winnen, om trots te zijn. Maar ze zijn natuurlijk vooral onder de indruk van de prijs. En niet zozeer van de film. En dat is toch wel vreemd. Ik zal wel nooit te weten komen wat ze van de film zelf vinden.

Hoe voelt dat, al die aandacht?
Het voelt goed. Maar ik ben nog altijd vooral trots op mijn film, en niet op de prijs. Sorry. Ik hoop wel dat door de Gouden Palm meer mensen mijn film zullen gaan zien.

Heeft u al reacties op de film zelf gekregen?
We hebben hier in Roemenië nog maar een paar voorstellingen gehad. Tot nog toe zijn de reacties beter dan verwacht. Ik dacht dat deze film veel debat op zou leveren. Maar dat is niet zo. We krijgen vooral stille, zwijgende reacties. Vrouwen die na afloop langs me lopen en knikken. Met tranen in hun ogen. Gisteren kwam ik een vrouw tegen die had gebeden tot God dat ze niet zou bevallen voordat ze de film gezien had. Ze is in haar negende maand. Dat zijn reacties die mij op dit moment op de been houden.

Is het onderwerp abortus een taboe in Roemenië?
Niet echt. Maar mensen zien de morele aspecten er niet van in. Het is raar. 89 procent is orthodox. Maar of ze echt religieus zijn, betwijfel ik. Mensen denken niet na over hun besluiten. Dat is wat ze hier onder het communisme is bijgebracht: gebruik vooral je eigen hersens niet om zelf na te denken.

Waarom was het zo belangrijk voor u om een film over abortus te maken?
Omdat ik me schuldig voel dat ik er vroeger zo weinig over heb nagedacht. Nu leven we in een andere samenleving en hebben mensen wel de kans zelf een oordeel te vormen. Nu hebben ze wel de tijd om te bepalen of ze wel of geen kinderen willen krijgen.

Is het verhaal gebaseerd op uw eigen, persoonlijke ervaringen?
In die zin dat het iemand die mij zeer na staat is overkomen. Ik kende dus alle details en alle emoties van het verhaal. Het heeft vijftien jaar geduurd voordat ik zover was om te besluiten dat het beter zou zijn er openlijk over te praten, dan te doen alsof ik het me niet kan herinneren. En die vriend liep na vijftien jaar nog steeds rond met dezelfde frustratie. De frustratie dat je er niks meer aan kunt veranderen. Ik dacht als ik na zoveel jaar nog steeds zo veel spanning en zoveel woede voel, dan moet ik daar een film over maken.

Heeft u het verhaal ervaren zoals Otilia, de hoofdpersoon van uw film?
Ze is een fictief personage. Ik wil daar verder niet te veel over zeggen.

Neemt u met deze film stelling tegen abortus?
Ik zal nooit preken tegen abortus. Maar wat ik wil zeggen is dat mensen moeten nadenken, ze moeten zich bewust zijn van hun eigen verantwoordelijkheid.

En dat is ze onder het communisme afgeleerd?
Ja, in de tijd van Ceausescu moest je handelen voordat je erover kon nadenken. Abortus was illegaal. Je moest snel zijn. Je moest er vanaf zien te komen, voordat ze je in de gaten kregen. Dat heeft de mensen gecorrumpeerd. Er is een manier van denken ontstaan die in de vroege jaren '90 heeft geleid tot één miljoen abortussen. Abortus werd toen weer gelegaliseerd. Maar mensen konden die vrijheid helemaal niet aan. Elke keer als onze vriendinnen weer eens zwanger waren..., zonder er over na te denken... Dat is echt iets ..., iets beestachtigs. Daarom is dit voor mij ook geen film voor of tegen abortus. Het gaat over het gebrek aan vrijheid onder Ceausescu, over het misbruik van de vrijheid daarna, en over het gebrek aan een eigen verantwoordelijkheidsgevoel. Ik heb er meer dan tien jaar over gedaan om me over de gebeurtenissen van toen heen te zetten. Om de consequenties onder ogen te zien van wat ik toen dacht. Maar ik vind niet dat iedereen er net zo lang over zou moeten doen als ik. Daarom heb ik er een film over gemaakt. En het werkt, want na Cannes staat het onderwerp ineens in de belangstelling.

Is de situatie inmiddels veranderd?
Ja. Maar het is ook moeilijk om uit te leggen wat er dan is veranderd. De situatie is complex. Zo is het aantal kinderen dat geboren wordt sowieso gedaald, omdat de bevolking vergrijst is. Twee miljoen Roemenen zijn naar het buitenland vertrokken. Zij komen niet meer in de statistieken voor. Het is dus lastig om conclusies te trekken. Maar het aantal abortussen is gedaald van één miljoen naar 300.000. Dat is nog altijd erg veel. Ook de huidige generatie, de meisjes die nu vijftien, zestien jaar zijn, zien abortus nog altijd als de makkelijkste vorm van anticonceptie.

Hoe kan dat? Het communistische regime is toch allang verdwenen.
Het probleem is dat abortus een gewoonte is geworden. Onze ouders deden het. Ik weet dat mijn moeder het zo deed. Ze zag er geen probleem in. Die kwamen pas toen het verboden werd. Ik behoor tot een generatie die geboren is omdat Ceausescu abortus verboden had. Wij zijn allemaal ongelukjes. Ik wist dat ik niet gepland was. Ik was geliefd, er werd voor me gezorgd, maar ik was niet gepland. In mijn generatie werden vijf keer zoveel kinderen geboren als de generatie die vier jaar ouder is. In mijn klas zaten zeven kinderen die Cristian heten. Dat verandert je instelling. De competitie tussen ons was enorm. Ik wilde medicijnen studeren. Bij het toelatingsexamen moest ik strijden met 37 kinderen voor één enkele plaats. Het is me niet gelukt.

En nu bent u één van de jonge Roemeense regisseurs die Cristian heten.
Tja.

Het succes van uw film staat niet op zich. De laatste jaren zijn in Roemenië veel geslaagde films gemaakt: the death of mr. lazarescu, the paper will be blue, 12:08 east of bucharest, the way i spent the end of the world. Heeft u een verklaring waarom de Roemeense cinema op dit moment zo bloeit?
Nee, hoewel ik er de laatste tijd velen heb gegeven. Maar eigenlijk is er niet één verklaring. Het is niet dat alle regisseurs les hebben gehad van één en dezelfde leraar. Of dat we naar dezelfde filmschool zijn gegaan. We hebben ook geen document als dogma. De waarheid is zelfs dat we niet dezelfde soort films maken. De stijlverschillen zijn vrij groot.

Hebben jullie contact met elkaar?
Iedereen kent elkaar. Roemenië is een klein land. Er is wel competitie tussen de filmmakers, omdat iedereen een betere film wil maken dan de anderen. Die competitie zou een verklaring kunnen zijn. En belangrijk is dat iedereen zijn eigen productiebedrijf heeft. We kunnen ons verhaal vertellen zonder enige bemoeienis van buitenaf. We werken wel met kleinere budgetten. Maar daarmee kopen we de vrijheid om verhalen te vertellen op een manier zoals we dat zelf willen.

Die onderlinge competitie is inspirerend?
Motiverend. Ik denk ook dat het mij heeft geholpen om in Cannes te komen. Juist vanwege de successen die aan mijn film vooraf zijn gegaan. Je kan niet zomaar met zo'n film als de mijne aan komen zetten uit een land waar niemand van heeft gehoord. Mensen hebben nu met extra aandacht naar mijn film gekeken.

Toch heb ik het idee dat er ondanks de stijlverschillen wel degelijk iets gemeenschappelijks zit in die Roemeense films.
Wij hebben de neiging persoonlijke verhalen te vertellen. Geen verfilmingen van boeken of theaterstukken, of een film gebaseerd op andermans materiaal, maar verhalen waarvan we alle details kennen. En we zijn teruggevallen op gewone personages. En we maken niet, zoals in de jaren '90 de mode was, moeilijke metaforische films met lange dialogen. We hebben een gevoel voor realiteit, we willen een coherent verhaal vertellen dat mensen van begin tot eind kunnen volgen. En we hebben een bepaald gevoel voor humor. Dat zou je kunnen zien als een reactie op de monumentale historische drama's die hier in Roemenië lang als de ware cinema werden gezien. Maar met 'ware cinema' had dat niets te maken. Het was gewoon nep. Zoals de acteurs toen praatten: 'It is grrrrreat!' Zo theatraal. Wat een bullshit. Vandaar dat wij ook zo veel aandacht besteden aan de acteurs.

Ik heb begrepen dat er een felle concurrentiestrijd zou zijn tussen de oude en de nieuwe garde regisseurs. Zal dit succes jullie helpen?
Ja, natuurlijk. Zonder de buitenlandse erkenning zouden wij niet zo gemakkelijk aan geld zijn gekomen. En het is natuurlijk moeilijk voor ze om mijn volgende project te negeren. Maar het is niet alleen een zaak van leeftijd. We hebben nu een bond opgericht waarin ook oudere regisseurs zitten. Het is meer een zaak van competentie. Filmmakers met aantoonbaar succes moeten prioriteit krijgen bij de financiering. Het wordt nu beter. Maar er is nog veel te doen. De manier waarop de scripts worden geselecteerd bijvoorbeeld. We zijn een klein land. Wij hebben nooit scriptdoctors of goede scenaristen gehad. Er is maar één schrijver die niet zelf regisseert: Razvan Radalescu. Maar behalve hem zijn er geen goede schrijvers. Dan wordt het moeilijk om een jury samen te stellen die scripts kan beoordelen. Maar het gaat de goede kant op, langzaam maar zeker.

Jeroen Stout


4 maanden, 3 weken en 2 dagen

Was het maar morgen

In 4 maanden, 3 weken en 2 dagen is de spanning om te snijden; telkens beeld je je de verschrikkelijkste scenario's in en net als je opgelucht vaststelt dat het enigszins meevalt, sijpelt de verpletterende werkelijkheid binnen.

Een paar jaar terug hing tijdens de Berlinale de stad vol met posters waarop stond 'Wish I could edit life as well'. Controle over de vertelde tijd leek een gelukzalig idee. Maar de films waarna je het liefst een week geen film meer wilt zien, die als eczeem ongewild de kop op steken, films die in je hoofd jeuken, die films maken helemaal geen misbruik van hun macht over de tijd. Die springen niet een maand vooruit om even makkelijk dertig jaar terug in de tijd te gaan; geen freeze frames omdat het toch nooit beter wordt dan dat ene volmaakte moment. 4 maanden, 3 weken en 2 dagen - een studente probeert zich ten tijde van Ceausescu te laten aborteren terwijl dit streng verboden is - is zo'n film waarin tijd een onverdraaglijke eenheid vormt.
Regisseur Christian Mungiu is niet de enige Roemeen die geen ontsnappingsmogelijkheden biedt. Cristi Puiu deed de titel van the death of mr. lazarescu (2005) eer aan door vast te leggen hoe er in Boekarest een nacht geleurd wordt van ziekenhuis naar ziekenhuis met de alcoholistische Lazarescu om onvermijdelijk te eindigen met zijn levenloze lichaam. In 12:08 east of bucharest is het voor de personages een verzoeking, maar voor de toeschouwer een genot om de televisie-uitzending uit te zitten waarin zij schitteren als proleten die beweren de aard van de Roemeense revolutie van '89 te kennen. Wellicht loopt er op de lokale filmacademie een goeroe rond die hen deze meesterzet heeft ingefluisterd en is deze compacte chronologie daardoor de impliciete consensus geworden van een gevleugelde generatie die iets te vertellen heeft.

Groezelige hotellobby's
Associaties met roemruchte filmgolven genoeg, hier moet het gaan over de Gouden Palm-winnaar 4 maanden, 3 weken en 2 dagen zelf. Christian Mungiu doet verslag van de abortus die Gabita illegaal in een hotelkamer laat uitvoeren en volgt daarvoor haar kamergenote Otilia, die zich geroepen voelt de helpende hand te bieden. De spanning is groot; telkens laat de regisseur zijn publiek zich de verschrikkelijkste scenario's inbeelden en net als je opgelucht vaststelt dat het enigszins meevalt, sijpelt de verpletterende werkelijkheid binnen. Een totalitair lot zoals Lars von Trier zijn hoofdpersoon oplegt in
dancer in the dark is in vergelijking misplaatst theatraal, nee, het allesomvattende leed in 4 maanden kruipt in de hoofden van de twee vrouwen.
Groezelige hotellobby's, tl-verlichting in badkamers, betonnen trappenhuizen: alles komt bij Mungiu ongefilterd voorbij. In een ondefinieerbaar grijs jaargetij volgt een handheldcamera Otilia. 4 maanden is als Bela Tarrs werckmeister harmoniak zonder steadycam.
In sobere, uiterst effectieve scènes maken Otilia en de toeschouwer zich zorgen. Zit je daar aan tafel bij je schoonouders op een verjaardag, met vijftigers die afgeven op jouw generatie, een schoonmoeder die je van alles opdringt en een vriendje die wel z'n best doet, maar je eigenlijk niet begrijpt. De woorden gaan langs Otilia heen, ze denkt enkel aan Gabita die nog altijd in die hotelkamer is. Als toeschouwer ben je gestopt de ondertiteling te lezen. Was het maar morgen, dan was dit allemaal voorbij.

Asher Boersma

4 maanden, 3 weken en 2 dagen
Roemenië, 2007
Productie: Oleg Mutu, Cristian Mungiu
Regie en scenario: Cristian Mungiu
Camera: Oleg Mutu
Montage: Dana Bunescu
Art direction: Mihaela Poenaru
Met: Anamaria Marinca, Laura Vasiliu, Vlad Ivanov, Alex Potocean
Kleur, 113 minuten
Distributie: Contact Film
Te zien: vanaf 1 november


california dreamin' (endless)

De pracht van bijzaken

Amerikaanse militairen strijken in california dreamin' (endless) neer in een Roemeens dorp. Te laat voor de bevrijding.

Het is mei 1999 en via radio en televisie horen we over anti-NAVO-beweging en Kosovo-oorlog. We bevinden ons op een bruiloft in een Roemeens dorp dat op de doorgangsroute naar de Servische provincie Kosovo ligt. Dan horen we dat 'de Amerikanen komen'. In het verveelde Roemeense dorp doet het nieuws snel de ronde, want wie weet; misschien kunnen ze hun voordeel doen met de mannen in legerprint. De trein, die de Amerikaanse militairen vervoert, wordt gestopt door de stationschef. Zijn ze eindelijk gekomen? Wel wat laat om de Roemenen van het communistische bewind te bevrijden. Toch maar hier houden. Geheime missie naar Servië of niet.
Door het oponthoud raken de Amerikaanse militairen op het dorpsfeest verwikkeld in verschillende Roemeense verhaallijnen. Daar zoenen ze tienermeisjes, vechten met puberjongens, bekijken spandoeken van stakers en worden welkom geheten door de burgemeester, die een rommelig gestrikte stropdas draagt met de Amerikaanse vlag erop. Elvis meets Roemeense volksmuziek. Een burleske metafoor voor de Amerikanen en hun buitenlandse beleid en voor de Roemeense geschiedenis in het bijzonder. We herkennen de erfenis van Emir Kusturica.
Af en toe komen er in california dreamin' (endless) beelden langs van een andere oorlog. Die herinneringen zijn in zwart-wit, maar toch lijken de beelden in kleur grijzer. Nu zijn de huizen vervallen en is de moraal verdwenen, een terugkerend beeld bij regisseur en scenarioschrijver Cristian Nemescu. In zijn kortfilm marilena van de p7 (2006), waarin in documentairestijl een beeld wordt geschetst van een buitenwijk van Boekarest, begluurden al puberjongens prostituees vanaf de dakrand.

Voyeur
Cristian Nemescu (1979-2006) hoorde tot de nieuwe generatie jonge Roemeense regisseurs, die ook internationaal succesvol is. Met zijn eerste lange speelfilm california dreamin' (endless), die gebaseerd is op ware gebeurtenissen, won hij onder andere de Prix Un Certain Regard op het afgelopen Filmfestival Cannes. Helaas overleed Nemescu tijdens de montage bij een auto-ongeluk en besloot de producent de film als eerbetoon niet af te monteren, vandaar dat 'Endless' als toevoeging aan de titel. Een mooi gebaar, maar het komt de film niet ten goede. De vaart is eruit en dat is zonde.
Gelukkig weet de camera je aandacht vast te houden. Consequent wordt je blik gestuurd, zodat je je opgenomen voelt in de Roemeense gemeenschap. Je danst met ze, rent met ze en kijkt over hun schouder mee. Soms word je afgeleid van hun gesprekken doordat je hun handen en baarden volgt. Op enkele momenten lijk je zelfs een bovenmenselijke kracht te bezitten, want als de camera een klein knikje geeft, worden twee mensen wakker, die daarvoor nog diep lagen te slapen in een weiland. Toch blijf je een voyeur, want ze zien jou nooit.
Lang aangehouden observaties worden afgewisseld met schuddende close-ups, die elkaar snel van een iets andere hoek opvolgen. Het zijn vaak gezichten met groeven en plooien. Dankzij deze opmerkelijke cinematografie proef je de pracht van bijzaken. Maar daarnaast weet ook absurde humor, zoals een grote legeraanvoerder in een bloemetjesschort, je te vermaken. En wie zou niet willen dat als je verliefd over straat loopt, de putten openspringen en fonteinen voor je worden?

Laura van Zuylen

california dreamin' (endless)
Roemenië, 2007
Productie: Andrei Boncea
Regie: Cristian Nemescu
Scenario: Cristian Nemescu, Tudor Voican, Catherine Linstrum
Camera: Liviu Marghidan
Montage: Catalin Cristutiu
Art direction: Ioana Corciova
Met: Armand Assante, Jamie Elman, Razvan Vasilescu
Kleur en zwart-wit, 155 minuten
Distributie: Filmmuseum
Te zien: vanaf 22 november


Noul Val

Noul Val heet de Roemeense Nouvelle Vague, een sterke stroom films waar voorlopig nog geen einde aan lijkt te komen.

Als het festival van Cannes dit jaar op zijn einde loopt staat er nog één film op het programma: california dreamin'. Regisseur Cristian Nemescu kwam tijdens de montage bij een auto-ongeluk om het leven. Maar de film is niet alleen geprogrammeerd omdat de regisseur zo droevig aan zijn einde kwam. Er lijkt maar geen einde te komen aan de reeks geslaagde recente Roemeense films: the death of mr. lazarescu, 12.08 east of bucharest, the way i spent the end of the world, the paper will be blue. In Cannes kwam daar nog 4 maanden, 3 weken en 2 dagen bij, die uiteindelijk de Gouden Palm zou winnen.
Hoe kan het dat die jonge regisseurs de ene na de andere boeiende film maken? In een land zonder noemenswaardige cinematografische traditie? Afgelopen januari beschreef Bas Blokker in NRC Handelsblad een ruziënde groep filmmakers, die elkaar het licht in de ogen niet gunt. "Ze haten mij, allemaal", aldus Cristi Puiu (mr. lazarescu). De Roemenen vormen geen hechte groep. Ze hebben niet op dezelfde filmschool gezeten of les gehad van dezelfde leraar. De vraag is of de Noul Val, de Roemeense Nouvelle Vague überhaupt wel bestaat. "De waarheid is dat we niet dezelfde soort films maken", beweert Gouden Palm-winnaar Cristian Mungiu. "De stijlverschillen zijn vrij groot."
Daar valt veel voor te zeggen. Neem california dreamin'. De film loopt uit op een groteske allegorie, waarin zowel de Amerikaanse politiek uit heden en verleden als Roemeense samenleving op de hak wordt genomen. Zet daar 4 maanden, 3 weken en 2 dagen tegenover. Een ingetogen persoonlijke geschiedenis over vriendschap, eigen verantwoordelijkheid en het maken van keuzes.
Op filmgebied behoort Roemenië nog altijd tot de achterhoede van Europa. De budgetten zijn klein. Geen grootse decors of overdonderende special effects dus, maar een opvallend sobere manier van filmen en sterk natuurlijke manier van acteren, een direct gevolg van de sterke theatertraditie van het land. Zie hoe Anamaria Marinca Otilia weet neer te zetten in 4 maanden. Of Paul Ipate Costi in the paper will be blue. Het zijn mensen van vlees en bloed, die zo naast je in de bus kunnen zitten.
Even opmerkelijk is dat het vaak personages zijn die worden meegesleurd door de wereld om hen heen. Of het nou een illegale abortus is in het geval van Otilia, of gevechten in de straten van Boekarest in het geval van Costi. Onder het bewind van Ceausescu was er geen ruimte voor het individu. Sporters, kunstenaars, iedereen werkte ter ere van het communisme, het Roemeense volk en Ceausescu in het bijzonder. Logisch dat nu het land van zijn demonen verlost lijkt te zijn, er eindelijk ruimte is voor dat individu. En het is die spanning tussen individu en de grote geschiedenis, die de nieuwe Roemeense films zo interessant maakt. Daarom zijn hun makers ook nogal huiverig om zich in een hokje te laten stoppen. Hebben ze zich eindelijk verlost van het juk van 'volk en vaderland ', worden ze weer door buitenlandse journalisten in een groep gestopt. Mungiu werd na zijn zegetocht in Cannes op het vliegveld door duizenden opgewacht. Eindelijk een Roemeen die het land op een positieve manier in het nieuws had gebracht. Wat een held, voor volk en vaderland. Je zou bijna medelijden met hem krijgen.

Jeroen Stout

Naar boven